Bảo tồn thiên nhiên ở Tà Đùng là giữ cho khối rừng núi Tà Đùng và mặt hồ thủy điện Đồng Nai 3 còn nguyên khả năng giữ nước, giữ đất và làm nhà cho muôn loài. Kiểm lâm và Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng giữ phần pháp lý và tuần tra; cộng đồng — cư dân quanh hồ, du khách, người ở xa mà yêu vùng đất này — làm phần không lực lượng nào làm thay được: không mua lâm sản, không để rác lại, báo tin sớm khi thấy cháy hay phá rừng, canh tác ít hại cho hồ và kể về vùng đất một cách có trách nhiệm.
Bài này không nhắc lại sách giáo khoa về rừng đặc dụng. Nó trả lời câu hỏi mà nhiều thành viên trong cộng đồng người yêu Tà Đùng hay hỏi nhau: một người bình thường, không phải nhà khoa học, không phải cán bộ, thì làm được gì để vùng hồ này mười năm, hai mươi năm nữa vẫn còn xanh như lần đầu mình thấy. Câu trả lời chia theo từng vai: người ở đây, người đến chơi, người ở xa.
Tà Đùng có gì đáng giữ, nói ngắn gọn
Vùng hồ Tà Đùng hôm nay gồm hai mảnh ghép dính chặt vào nhau. Mảnh thứ nhất là khối núi rừng Tà Đùng ở thượng nguồn sông Đồng Nai, được giữ lại làm khu bảo tồn thiên nhiên từ đầu những năm 2000 rồi được nâng lên thành Vườn quốc gia Tà Đùng năm 2018. Đây là rừng đầu nguồn, có nhiều tầng tán, nhiều suối nhỏ, là nơi sống của nhiều loài chim rừng và linh trưởng mà giới nghiên cứu vẫn đang theo dõi. Mảnh thứ hai là hồ chứa của nhà máy thủy điện Đồng Nai 3, nơi các thung lũng cũ chìm dưới nước còn đỉnh đồi nhô lên thành những hòn đảo, tạo nên cảnh người ta quen gọi là hồ Tà Đùng.
Hai mảnh này nuôi nhau. Rừng giữ đất không trôi xuống lòng hồ, giữ nước mưa thấm từ từ để hồ có nước cả mùa khô. Hồ đem lại sinh kế cho hàng trăm hộ dân, đem du khách tới, đem tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng về cho người giữ rừng. Khi một mảnh yếu đi, mảnh kia chịu theo: đồi trọc thì hồ đục và bồi lắng nhanh hơn, hồ đầy rác thì du lịch mất khách, mất khách thì người dân dễ quay sang khai thác rừng để sống.
Từ ngày 1/7/2025, khu vực này nằm trong xã Tà Đùng mới của tỉnh Lâm Đồng, được hợp từ hai xã cũ Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong (tỉnh Đắk Nông cũ). Ranh giới hành chính đổi, nhưng rừng và hồ vẫn là một hệ sinh thái liền mạch, chạy qua nhiều địa bàn. Bảo tồn ở đây vì thế luôn là chuyện của nhiều bên, không phải của riêng một đơn vị nào.
Ai giữ phần nào: phân vai trong bảo tồn vùng hồ
Hiểu đúng ai chịu trách nhiệm việc gì giúp cộng đồng biết mình nên làm gì và không nên làm thay ai. Bảng dưới là phân vai ở mức nguyên lý; chi tiết thẩm quyền theo quy định hiện hành của ngành lâm nghiệp và chính quyền địa phương.
| Bên | Việc chính | Cộng đồng phối hợp thế nào |
|---|---|---|
| Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng | Quản lý rừng đặc dụng, phân khu, nghiên cứu, cấp phép hoạt động trong vườn | Hỏi trước khi vào rừng, tôn trọng các khu cấm, chia sẻ quan sát về chim thú khi được hỏi |
| Kiểm lâm địa bàn | Tuần tra, xử lý vi phạm lâm luật, chỉ đạo phòng cháy chữa cháy rừng | Báo tin sớm, đúng chỗ, không tự xử lý người vi phạm |
| Chính quyền xã Tà Đùng | Quản lý đất đai, dân cư, rác thải, ứng phó thiên tai trên địa bàn | Tham gia họp thôn, góp ý về rác, đường, điểm sạt lở |
| Hộ nhận khoán bảo vệ rừng | Canh giữ diện tích rừng được giao, nhận tiền khoán | Chia sẻ thông tin, cùng tổ tuần tra khi được mời |
| Doanh nghiệp, cơ sở du lịch | Thu gom rác, xử lý nước thải, hướng dẫn khách | Chọn cơ sở làm đúng, phản ánh chỗ làm sai một cách văn minh |
| Du khách, người ở xa | Không để lại dấu vết xấu, không mua lâm sản | Kể chuyện đúng, ủng hộ sinh kế bền vững của cư dân |
Điểm cần nhớ là cộng đồng không thay kiểm lâm. Việc cộng đồng làm tốt nhất là những việc nhỏ, lặp lại hàng ngày, ở những chỗ lực lượng chuyên trách không thể có mặt thường xuyên: một bãi đất ven hồ, một con đường xuống bến, một bữa ăn ở nhà hàng, một bài đăng trên nhóm Facebook.
Người sống quanh hồ góp phần bằng những việc gì
Giữ rừng gần nhà như giữ vườn nhà. Nhiều thôn ở Tà Đùng sát chân rừng. Người thấy đầu tiên một đám khói lạ, một lối mòn mới mở, một nhóm người lạ mang cưa vào rừng thường là cư dân. Báo tin cho kiểm lâm, trưởng thôn hoặc tổ bảo vệ rừng đúng lúc có giá trị hơn mọi đợt tuyên truyền.
Đốt dọn thực bì có kiểm soát. Cuối mùa khô là lúc dọn rẫy. Đốt vào lúc gió lặng, làm đường băng cản lửa, có người canh tới khi tàn hẳn, và báo trước cho thôn theo quy định phòng cháy rừng của địa phương. Phần lớn đám cháy rừng ở vùng đồi Tây Nguyên bắt đầu từ lửa đốt rẫy vượt tầm kiểm soát.
Canh tác ít trôi xuống hồ. Giữ lại dải cây ven mép nước, không cày sát bờ hồ, bón phân vừa đủ và không vứt vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật xuống suối. Vườn trên đồi và nước hồ dưới thung lũng là một hệ.
Không làm đầu mối cho lâm sản trái phép. Không thu mua, không cất giữ hộ, không nấu thịt rừng cho khách. Khi không có người mua, người săn bẫy mất lý do vào rừng.
Truyền lại cho con. Trẻ em lớn lên ở Tà Đùng là những người giữ rừng tương lai. Dạy con biết tên cây, biết tiếng chim, biết vì sao không được bắn chim bằng ná, là việc mà không chương trình nào làm thay gia đình được.
Du khách góp phần ra sao trong một chuyến đi ngắn
Mang rác về, kể cả rác nhỏ. Đầu lọc thuốc, vỏ kẹo, túi ni lông đựng đồ ăn là thứ dễ rơi nhất và khó nhặt nhất. Mang theo một túi rác riêng cho cả đoàn là cách đơn giản mà hiệu quả.
Đi đúng lối, ở đúng chỗ. Rừng đặc dụng có khu không được vào nếu không có phép. Đừng tự mở lối mới vào rừng để tìm "góc chụp chưa ai có"; đi theo người dẫn địa phương và hỏi trước nơi nào được cắm trại, được đốt lửa.
Từ chối món "đặc sản rừng". Một lời từ chối món thịt rừng hay chim nướng ở quán là tín hiệu thị trường rõ ràng nhất. Nếu khách không gọi, quán sẽ thôi bán.
Giữ yên lặng ở ven rừng. Loa kéo, flycam bay thấp sát tán rừng, đèn pha rọi lên cây ban đêm đều làm chim thú hoảng sợ. Tiếng ồn ít đi thì cơ hội nghe vượn hót buổi sáng nhiều lên.
Tiêu tiền ở chỗ làm đúng. Chọn cơ sở lưu trú có thu gom rác, có bể xử lý nước thải, không xả thẳng xuống hồ. Đồng tiền của khách là lá phiếu cho cách làm du lịch mà vùng hồ cần.
Người ở xa, thành viên các nhóm cộng đồng làm được gì
Nhiều người yêu Tà Đùng không sống ở đây, chỉ theo dõi Page Vùng Đất Tà Đùng hay các group về hồ. Vai trò của họ nằm ở cách kể chuyện. Một tấm ảnh đẹp kèm vị trí chính xác của một khu rừng nguyên sinh có thể kéo hàng trăm người tới nơi chưa có lối đi, chưa có nơi đổ rác. Người chia sẻ có trách nhiệm sẽ cân nhắc khi nào nên gắn vị trí, khi nào chỉ nên viết "trong vùng hồ Tà Đùng".
Người ở xa cũng giúp được bằng cách không lan truyền thông tin sai: tin đồn về giá đất, về "đảo hoang chưa ai biết", về loài thú quý vừa xuất hiện mà không có nguồn. Bảo tồn cần thông tin đúng, và một cộng đồng có thói quen hỏi "nguồn ở đâu" là một cộng đồng giúp được vùng đất.
Cuối cùng, người ở xa có thể ủng hộ các hoạt động có thật, minh bạch, như trồng lại cây bản địa, dọn rác ven hồ hay hỗ trợ học sinh điểm trường hiểu về rừng — miễn là qua đầu mối rõ ràng như chính quyền xã, nhà trường, đoàn thanh niên, chứ không qua những tài khoản cá nhân không ai kiểm chứng được.
Những việc không nên làm dù ý tốt
Bảo tồn có những cái bẫy mà người nhiệt tình hay rơi vào. Những việc dưới đây nghe thì có vẻ giúp thiên nhiên nhưng thực tế thường hại nhiều hơn lợi.
- Thả cá, thả chim mua ở chợ xuống hồ, vào rừng. Loài lạ có thể cạnh tranh với loài bản địa, mang theo bệnh, hoặc chết ngay vì không quen môi trường. Muốn thả giống tái tạo nguồn lợi phải theo chương trình của cơ quan chuyên môn.
- Tự trồng cây ngoại lai "cho nhanh xanh". Một số loài cây mọc nhanh dễ lấn át cây bản địa, làm đất kiệt hoặc dễ cháy. Hỏi kiểm lâm hay cán bộ nông nghiệp trước khi trồng.
- Tự tay chặn bắt người vi phạm. Có thể nguy hiểm cho bản thân và làm hỏng việc xử lý về sau. Ghi nhận, báo tin, để lực lượng chức năng làm.
- Cho thú hoang ăn. Khỉ, sóc hay chim quen được cho ăn sẽ lại gần người, dễ bị bắt hoặc gây thương tích.
- Đăng ảnh chụp tổ chim, hang thú kèm vị trí. Người săn bẫy cũng đọc mạng xã hội.
- Tổ chức sự kiện đông người trong rừng mà không xin phép. Một buổi "dã ngoại trồng cây" vài trăm người có thể giẫm nát lớp cây con đang mọc lại.
Nguyên tắc chung khá đơn giản: trước khi làm điều gì "cho thiên nhiên", hỏi người hiểu chuyện ở địa phương. Cộng đồng tốt là cộng đồng biết lắng nghe kiểm lâm, cán bộ vườn quốc gia và người dân đã sống ở đây lâu năm.
Nhìn vào đâu để biết vùng hồ đang được giữ tốt hơn hay xấu đi
Cộng đồng không có máy đo, nhưng có những dấu hiệu mà ai sống lâu hoặc quay lại nhiều lần cũng nhận ra. Tiếng vượn hót buổi sáng còn nghe được ở những thôn sát rừng hay không. Những vạt đồi trọc năm trước nay đã có cây bụi mọc lại hay bị phát thêm. Bờ hồ mùa khô có dải rác dày hơn hay mỏng hơn năm ngoái. Quán ven đường còn treo bảng mời "thịt rừng" hay đã thôi. Mỗi dấu hiệu nhỏ, nhưng gộp lại qua nhiều năm thì cho thấy xu hướng.
Một cách làm hữu ích là cộng đồng tự giữ "sổ tay vùng hồ": mỗi người quay lại Tà Đùng ghi vài dòng về những gì thấy khác so với lần trước, kèm ảnh chụp cùng một góc quen thuộc. Theo thời gian, những ghi chép rời rạc ấy thành một bộ tư liệu mà ngay cả cơ quan chuyên môn cũng quý, vì nó cho thấy những thay đổi chậm mà các đợt khảo sát ngắn ngày dễ bỏ sót.
Điều quan trọng là ghi trung thực cả điều tốt lẫn điều xấu. Một cộng đồng chỉ đăng ảnh đẹp thì không giúp ai nhận ra vấn đề; một cộng đồng chỉ than phiền thì làm nản lòng những người đang cố làm đúng. Ghi nhận cả hai phía mới giúp vùng đất được giữ lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tồn thiên nhiên ở Tà Đùng có phải chỉ là việc của Vườn quốc gia không?
Không. Vườn quốc gia quản lý rừng đặc dụng, nhưng rừng phòng hộ, rừng sản xuất, đất vườn và mặt hồ quanh đó cũng ảnh hưởng tới hệ sinh thái chung. Cư dân, cơ sở du lịch, du khách và chính quyền xã đều có phần, và nhiều việc chỉ cộng đồng làm được, như không mua lâm sản hay báo tin sớm.
Người du lịch một hai ngày thì giúp được gì cho rừng Tà Đùng?
Ba việc thiết thực nhất là mang rác về, từ chối món thịt rừng và đi đúng lối, ở đúng chỗ được phép. Thêm vào đó là chọn nơi lưu trú có thu gom rác và xử lý nước thải, giữ yên lặng ở ven rừng, không bay flycam sát tán cây.
Muốn tham gia hoạt động bảo vệ rừng ở Tà Đùng thì liên hệ ai?
Đầu mối nên là chính quyền xã Tà Đùng, kiểm lâm địa bàn hoặc Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng, tuỳ hoạt động. Các nhóm cộng đồng trên mạng có thể giới thiệu, nhưng nên kiểm tra hoạt động có được địa phương biết và cho phép hay không trước khi tham gia.
Thả cá xuống hồ Tà Đùng có phải là việc tốt không?
Không hẳn. Cá mua ở chợ có thể là loài ngoại lai, mang bệnh hoặc chết vì không hợp nước. Thả giống tái tạo nguồn lợi thuỷ sản cần đúng loài, đúng nơi, đúng thời điểm theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Tự ý thả có thể hại hệ sinh thái hồ.
Chia sẻ ảnh đẹp về rừng Tà Đùng lên mạng có hại gì không?
Ảnh đẹp giúp nhiều người yêu vùng đất, nhưng gắn vị trí chính xác của khu rừng chưa có lối đi, của tổ chim hay hang thú có thể kéo người tới quá đông hoặc giúp kẻ săn bẫy. Nên ghi chung là vùng hồ Tà Đùng và cân nhắc với những nơi nhạy cảm.
Cộng đồng có được tự xử lý người phá rừng không?
Không nên. Việc xử lý vi phạm thuộc thẩm quyền kiểm lâm và cơ quan chức năng. Cộng đồng nên ghi nhận thời gian, địa điểm, đặc điểm sự việc rồi báo tin cho kiểm lâm, trưởng thôn hoặc chính quyền xã, tránh đối đầu trực tiếp gây nguy hiểm cho bản thân.