Sạt lở đất ở vùng đồi Tà Đùng thường xảy ra sau những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày, khi đất đỏ bazan trên sườn dốc đã ngậm no nước; trước khi sạt, mặt đất thường có dấu hiệu như vết nứt mới trên đồi, trên sân, tường nhà; cây, cột điện nghiêng; nước suối đột ngột đục ngầu hoặc đột ngột cạn; mạch nước lạ rỉ ra chân dốc; tiếng răng rắc, tiếng đá lăn. Thấy những dấu hiệu này trong mùa mưa, việc cần làm là rời khỏi chỗ nguy hiểm trước, báo cho hàng xóm, trưởng thôn và chính quyền xã sau — không chờ chắc chắn mới đi.
Bài này viết cho cư dân sống ven đồi, người mới lên Tà Đùng ở lâu và du khách đi trong mùa mưa. Phần cơ chế địa chất đã có nhiều tài liệu chuyên sâu; ở đây tập trung vào việc một xóm, một nhóm hàng xóm cảnh giới cho nhau thế nào để không ai bị bất ngờ.
Vì sao vùng đồi quanh hồ dễ sạt khi mưa dầm
Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên tơi xốp, thấm nước tốt và giàu dinh dưỡng, là lý do cà phê, hồ tiêu phát triển ở đây. Nhưng cũng chính đặc điểm ấy làm đất nặng lên rất nhiều khi ngậm no nước, và lực bám giữa các lớp đất giảm đi. Sau nhiều ngày mưa liên tiếp, một trận mưa to thêm là đủ để khối đất trên sườn dốc trượt xuống.
Những vị trí hay sạt có điểm chung: taluy đường mới mở cắt thẳng đứng vào sườn đồi, nền nhà san gạt sát chân dốc, vườn trên đồi dốc không còn cây lớn giữ đất, bờ hồ nơi sóng và mực nước lên xuống liên tục khoét chân. Ở vùng hồ Tà Đùng, việc mở đường, san nền làm nhà nghỉ, làm vườn trên đồi trong những năm gần đây làm tăng số vị trí như vậy.
Mưa ở Tây Nguyên thường tập trung vào giữa và cuối mùa mưa, có những đợt kéo dài cả tuần do áp thấp nhiệt đới hay bão từ biển Đông vào. Đó là lúc cộng đồng cần cảnh giác nhất, không phải những trận mưa rào ngắn đầu mùa.
Một điểm nữa cần nhớ: sạt lở có thể xảy ra muộn, một hai ngày sau khi trời đã tạnh, vì nước vẫn tiếp tục thấm sâu và làm yếu các lớp đất bên dưới. Trời hửng nắng chưa có nghĩa là đã an toàn.
Dấu hiệu báo trước mà ai cũng nhìn được
Các hướng dẫn phòng chống thiên tai của cơ quan chức năng và các tổ chức quốc tế đều nêu những dấu hiệu tương tự. Không phải lúc nào cũng có đủ, nhưng thấy một dấu hiệu trong lúc mưa dầm là đủ để cảnh giác cao.
- Vết nứt mới trên sườn đồi, trên mặt đường, trên sân, nền nhà, tường nhà; vết nứt cũ rộng ra.
- Cây, cột điện, hàng rào nghiêng khác thường, nhất là nghiêng cùng một hướng xuống dốc.
- Cửa đi, cửa sổ tự nhiên kẹt, khó đóng mở do khung nhà bị xô lệch.
- Mạch nước mới rỉ ra ở chân dốc, chân taluy, chỗ trước đây khô; nước rỉ đục có lẫn bùn.
- Nước suối đột ngột đục ngầu hoặc đột ngột giảm, cạn giữa lúc đang mưa — có thể phía thượng nguồn đã sạt, chặn dòng, sắp vỡ thành lũ quét.
- Tiếng động lạ: răng rắc của rễ cây đứt, ầm ầm của đất đá, tiếng đá lăn từ trên dốc.
- Đất đá nhỏ lăn xuống đường nhiều hơn bình thường, mép taluy sụt từng mảng nhỏ.
Dấu hiệu nước suối đột ngột cạn giữa trời mưa ít người để ý nhưng rất nguy hiểm. Nó thường có nghĩa là đâu đó phía trên đã có khối đất chặn dòng. Khi khối chặn ấy vỡ, nước và bùn đá đổ xuống thành lũ quét. Những nhà sát suối cần rời đi lên cao ngay.
Xóm làng cảnh giới cho nhau thế nào
Cảnh giới cộng đồng không cần thiết bị đắt tiền. Nó dựa vào việc mỗi nhà để mắt tới một vài chỗ và có cách báo cho nhau nhanh. Một xóm có thể tự tổ chức như sau, phối hợp với trưởng thôn và kế hoạch phòng chống thiên tai của xã.
- Cùng vẽ ra những chỗ nguy hiểm của xóm: taluy cao, nhà sát chân dốc, nhà sát suối, đoạn đường hay sụt, chỗ bờ hồ đang bị khoét. Người già trong xóm thường nhớ chỗ nào từng sạt.
- Phân công để mắt: mỗi chỗ nguy hiểm có một hai nhà ở gần nhận để ý trong mùa mưa, nhất là sau mỗi trận mưa lớn.
- Thống nhất cách báo: nhóm Zalo của xóm, gọi điện theo vòng, kẻng, loa; người già, người không dùng điện thoại được báo trực tiếp.
- Biết trước chỗ tránh: nhà văn hoá, trường học, nhà người thân ở vị trí an toàn hơn. Biết đường đi tới đó không qua chỗ nguy hiểm.
- Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp: đèn pin, áo mưa, giấy tờ quan trọng bọc ni lông, thuốc thường dùng, nước uống, sạc dự phòng.
- Khi mưa dầm kéo dài: những nhà ở vị trí nguy hiểm nhất chủ động sang nhà an toàn ngủ nhờ ban đêm, không chờ có lệnh.
- Báo chính quyền xã: mọi dấu hiệu bất thường được báo trưởng thôn, chính quyền xã để kiểm tra và quyết định sơ tán khi cần.
Nhiều vụ sạt lở gây thương vong xảy ra vào ban đêm, khi mọi người đang ngủ. Vì vậy ở những nhà nguy cơ cao, quyết định đi tránh trước khi trời tối trong đợt mưa dầm thường cứu được người hơn mọi hệ thống báo động.
Người mới lên ở và du khách cần biết gì
Hỏi về vị trí nơi ở. Trước khi thuê hay ở lâu, hỏi chủ nhà, hàng xóm: chỗ này từng sạt chưa, mùa mưa nước chảy về đâu, đường vào có đoạn nào hay sụt. Nhà nằm sát chân taluy cao hay sát mép suối là điều đáng cân nhắc.
Theo dõi tin thời tiết và cảnh báo. Các bản tin dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn có cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở theo khu vực. Khi có cảnh báo cho vùng mình, hạn chế đi lại.
Không đi đường đồi trong mưa to. Đường đất đỏ quanh hồ trơn trượt, taluy có thể đổ xuống bất cứ lúc nào. Nếu đang đi mà gặp đất đá sụt trên đường, không cố vượt, quay lại.
Không đứng dưới chân taluy, không đỗ xe sát vách đất. Kể cả khi đã tạnh mưa, đất vẫn còn ngậm nước và có thể sạt muộn.
Không qua suối khi nước dâng. Nước suối đục chảy xiết, ngầm tràn bị ngập — không cố qua, dù bằng xe máy hay đi bộ.
Nghe lời người địa phương. Khi chủ nhà, trưởng thôn bảo nên đi tránh, hãy đi. Họ hiểu vùng đất hơn bất kỳ ứng dụng nào.
Rừng, cây và đất: phòng sạt lở lâu dài
Không có cách nào loại bỏ hoàn toàn nguy cơ sạt lở ở vùng đồi dốc, nhưng có thể giảm đáng kể. Cây lớn với bộ rễ sâu giữ đất trên sườn dốc tốt hơn hẳn cây ngắn ngày. Những sườn đồi còn rừng ít sạt hơn những sườn đồi đã trơ trụi hay chỉ trồng cây rễ nông. Giữ lại cây lớn ở phần dốc nhất của vườn, ở mép taluy, ven suối là cách phòng sạt lở rẻ nhất.
Khi mở đường, san nền làm nhà, việc cắt vách đứng sâu vào sườn đồi mà không có biện pháp gia cố và thoát nước là nguyên nhân phổ biến của sạt lở cục bộ. Nước mưa trên mái, trên sân phải được dẫn đi bằng rãnh về chỗ an toàn, không cho chảy tràn qua mép taluy hay thấm vào chân dốc. Những công trình lớn nên có tư vấn kỹ thuật và giấy phép theo quy định.
Ở cấp cộng đồng, các buổi trồng lại cây bản địa trên những vạt đồi đã trống, những đoạn bờ suối bị xói, là việc góp phần giảm sạt lở lâu dài. Cộng đồng người yêu Tà Đùng ở xa có thể ủng hộ những hoạt động này qua các đầu mối rõ ràng như chính quyền xã, kiểm lâm.
Sau một vụ sạt lở: hỗ trợ sao cho đúng
Khi có sạt lở gây thiệt hại ở vùng hồ, tin tức lan nhanh trên mạng và nhiều người muốn giúp ngay. Điều quan trọng nhất trong những giờ đầu là để lực lượng cứu nạn và chính quyền làm việc: không kéo tới hiện trường xem, không đỗ xe chắn đường, không bay flycam trên khu vực đang cứu hộ.
Hỗ trợ vật chất nên đi qua đầu mối chính thức như chính quyền xã, Mặt trận Tổ quốc, Hội Chữ thập đỏ hoặc nhà trường, những nơi biết rõ hộ nào cần gì. Tiền mặt qua tài khoản cá nhân không rõ người nhận, hàng hoá gửi tràn lan không đúng nhu cầu thường gây thêm rối. Việc vận động quyên góp công khai cũng phải tuân theo quy định hiện hành về vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn hỗ trợ.
Về lâu dài, các hộ phải di dời khỏi vùng nguy hiểm cần được hỗ trợ nơi ở mới và sinh kế. Cộng đồng có thể đồng hành bằng cách giữ liên lạc, giới thiệu việc làm, mua nông sản của các hộ ấy — những việc lặng lẽ nhưng có ích hơn một chuyến xe quà chụp ảnh rồi đi.
Người già, trẻ nhỏ và vật nuôi: những người cần lo trước
Khi phải rời nhà gấp giữa đêm mưa, người già, người bệnh, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai là những người đi chậm nhất và dễ gặp nguy nhất. Trong kế hoạch cảnh giới của xóm, nên ghi rõ nhà nào có người cần giúp di chuyển và ai sẽ sang giúp. Những hộ có người già sống một mình ven đồi cần được hàng xóm để ý nhiều hơn trong mùa mưa.
Trẻ nhỏ cần được dạy từ trước: khi người lớn bảo đi là đi ngay, không quay lại lấy đồ chơi; không chơi gần suối, gần taluy khi trời mưa; biết đường tới chỗ tránh của xóm. Những bài học này nên được nhắc mỗi đầu mùa mưa, giống như một nếp quen của gia đình.
Vật nuôi như trâu bò, heo, gà là tài sản lớn của nhiều hộ, và nhiều người đã gặp nạn vì quay lại cứu vật nuôi. Cách hợp lý là chuyển chuồng trại ra khỏi chỗ nguy hiểm ngay từ đầu mùa mưa, hoặc thả trâu bò lên chỗ cao khi có cảnh báo. Khi đã phải rời nhà, người đi trước, vật nuôi tính sau.
Giấy tờ quan trọng như căn cước, sổ hộ khẩu cũ, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên được cất sẵn trong túi chống nước, để ở chỗ dễ lấy. Chụp ảnh lưu trên điện thoại hoặc gửi người thân giữ một bản cũng giúp ích nhiều khi cần làm lại sau thiên tai.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng thường kéo dài khi nào và lúc nào dễ sạt lở nhất?
Mùa mưa ở vùng hồ thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10 hoặc 11. Nguy cơ sạt lở cao nhất vào giữa và cuối mùa, sau những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày khi đất đã ngậm no nước, đặc biệt khi có áp thấp nhiệt đới hoặc bão ảnh hưởng.
Dấu hiệu nào cho thấy sắp có sạt lở đất?
Vết nứt mới trên đồi, đường, nền nhà; cây, cột điện nghiêng; cửa kẹt; mạch nước lạ rỉ ra chân dốc; nước suối đột ngột đục ngầu hoặc đột ngột cạn khi đang mưa; tiếng răng rắc, tiếng đá lăn. Thấy dấu hiệu này cần rời đi trước rồi báo tin sau.
Nước suối đột ngột cạn giữa trời mưa có ý nghĩa gì?
Đây là dấu hiệu nguy hiểm, có thể phía thượng nguồn đã sạt đất chặn dòng. Khi khối đất chặn bị nước phá vỡ, lũ quét kèm bùn đá sẽ đổ xuống rất nhanh. Những nhà sát suối và người đang ở gần suối cần lên chỗ cao ngay và báo cho mọi người.
Đi du lịch Tà Đùng mùa mưa có nguy hiểm không?
Vẫn đi được nếu theo dõi dự báo thời tiết, tránh những ngày có cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở; không đi đường đồi trong mưa to, không đứng dưới taluy, không qua suối khi nước dâng, và nghe theo chủ nơi lưu trú, người địa phương.
Làm nhà trên đồi ở Tà Đùng thì phòng sạt lở thế nào?
Tránh xây sát chân taluy cao hoặc sát mép suối, không cắt vách đứng sâu vào sườn đồi khi chưa có gia cố, làm rãnh dẫn nước mưa từ mái và sân đi về chỗ an toàn, giữ lại cây lớn ở phần dốc. Công trình lớn nên có tư vấn kỹ thuật và giấy phép theo quy định.
Muốn giúp người dân sau sạt lở ở Tà Đùng nên làm qua đâu?
Nên qua đầu mối chính thức như chính quyền xã, Mặt trận Tổ quốc, Hội Chữ thập đỏ hoặc nhà trường, nơi nắm rõ nhu cầu từng hộ. Không kéo tới hiện trường khi đang cứu hộ, tránh chuyển tiền qua tài khoản cá nhân không rõ người nhận.