Rác trên hồ Tà Đùng chủ yếu là rác nhựa và xốp đến từ bốn nguồn: rác sinh hoạt theo suối và mương từ các khu dân cư đổ về hồ trong mùa mưa, rác du khách để lại ở các điểm cắm trại, bến thuyền và quán ven hồ, rác từ nhà nổi và lồng cá, và vỏ bao bì nông nghiệp trôi từ vườn đồi xuống. Rác thường dạt vào các nhánh hồ kín gió, mắc vào cây chết ven bờ và lộ ra rõ nhất khi nước rút vào mùa khô.
Giảm rác trên hồ không làm được chỉ bằng vài đợt nhặt rác cho đẹp ảnh. Cách bền là chặn rác từ gốc: thu gom ở thôn, không mang đồ dùng một lần lên đảo, cơ sở du lịch có thùng phân loại và có người chở rác ra điểm tập kết. Bài này đi theo đường đi của một chai nhựa để chỉ ra những điểm chặn hiệu quả nhất.
Đường đi của một chai nhựa xuống hồ
Hãy hình dung một chai nước bị bỏ bên lề đường đất ở một thôn trên đồi. Mùa khô nó nằm yên đó, có khi bị đốt cùng đống lá. Đến trận mưa lớn đầu mùa, nước chảy tràn trên mặt đất đỏ cuốn chai xuống rãnh, rãnh đổ ra suối, suối đổ vào một nhánh hồ. Chai nhựa nổi, gió đẩy nó vào bờ khuất, nơi có những thân cây chết đứng từ hồi tích nước. Nó mắc lại đó cùng hàng trăm vật khác.
Khi nước hồ rút vào mùa khô, vạch rác lộ ra thành một dải chạy dọc bờ đất đỏ, đúng ở độ cao mực nước cũ. Đó là lúc du khách chụp được những tấm ảnh "hồ đẹp mà sao lắm rác". Đến mùa mưa năm sau, nước dâng lên nhấc dải rác ấy lên, đẩy đi chỗ khác, và vòng đời lặp lại. Nhựa không phân huỷ mà vỡ dần thành mảnh nhỏ, chìm vào bùn đáy hồ, đi vào thức ăn của cá.
Câu chuyện của chai nhựa cho thấy hai điều. Thứ nhất, nhiều rác trên hồ không do người đi thuyền vứt trực tiếp mà đến từ đất liền, có khi cách bờ hồ hàng cây số. Thứ hai, thời điểm chặn rác tốt nhất là trước mùa mưa, khi rác còn nằm trên mặt đất và chưa phân tán khắp mặt nước.
Thứ ba, ít ai nghĩ tới: rác trên hồ không đứng yên trong ranh giới một xã. Gió và dòng chảy đưa rác từ địa bàn này sang địa bàn khác, từ bờ phía Tà Đùng sang bờ phía bên kia hồ. Vì vậy việc giảm rác cần các thôn, các xã ven hồ cùng làm theo một nhịp, và cộng đồng người yêu vùng hồ có thể là chất keo nối những nỗ lực rời rạc ấy lại với nhau.
Bốn nguồn rác chính và cách chặn từng nguồn
Mỗi nguồn rác cần một cách chặn khác nhau, và một người khác nhau chịu trách nhiệm chính. Bảng sau gom lại theo kinh nghiệm chung ở các hồ chứa vùng cao; tỷ lệ từng nguồn ở Tà Đùng chưa có khảo sát công bố nên không nêu số.
| Nguồn rác | Thường gồm | Chặn ở đâu | Ai làm chính |
|---|---|---|---|
| Khu dân cư theo suối, mương | Túi ni lông, chai, bao bì đồ ăn, tã giấy | Thu gom tại thôn, không đổ rác xuống khe suối | Hộ dân, thôn, đơn vị thu gom |
| Du khách ở điểm cắm trại, bến, đảo | Hộp xốp, ly nhựa, lon, vỏ snack, đầu lọc thuốc | Mang đi mang về, thùng có nắp ở bến | Du khách, chủ bến, người lái thuyền |
| Nhà nổi, lồng cá, quán ven hồ | Bao thức ăn cá, phao xốp vỡ, rác bếp | Thùng chứa trên nhà nổi, chở vào bờ định kỳ | Chủ nhà nổi, chủ lồng |
| Vườn đồi | Bao phân, vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới hỏng | Gom riêng, đưa về điểm thu hồi bao bì | Hộ làm vườn, hợp tác xã |
Nguồn thứ tư nguy hiểm hơn vẻ ngoài: vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật còn sót hoá chất, rơi xuống nước sẽ ảnh hưởng tới cá và người dùng nước. Đây là rác phải gom riêng, không đốt chung, không vứt cùng rác sinh hoạt.
Vì sao rác dồn vào một số nhánh hồ mà chỗ khác lại sạch
Người chèo thuyền lâu năm trên hồ biết rất rõ những "túi rác": nhánh hồ hẹp hướng theo gió thổi, cửa suối lớn, vùng có nhiều thân cây chết đứng. Gió trên hồ Tà Đùng có hướng khá ổn định theo mùa, nên rác nổi bị dồn về cùng những bờ mỗi năm. Những thân cây chết từ thời tích nước và bụi cây ven bờ làm việc như một chiếc lưới tự nhiên giữ rác lại.
Điều này vừa là chuyện buồn vừa là cơ hội. Buồn vì một số nhánh hồ đẹp lại xấu đi rõ rệt vào mùa khô. Cơ hội vì rác tập trung thì dễ thu gom hơn rác rải rác. Một đợt dọn hồ có hiệu quả không cần đi khắp mặt nước mà nên tập trung vào các túi rác đã biết, vào cuối mùa khô khi bờ lộ ra và còn đi bộ được, trước khi mưa xuống cuốn đi.
Người dân địa phương và người lái thuyền là nguồn thông tin tốt nhất về vị trí các túi rác. Một nhóm cộng đồng muốn tổ chức dọn rác nên hỏi họ trước, thay vì tự chọn bãi đẹp nhất để chụp ảnh. Nhặt sạch một túi rác lớn có ích hơn nhặt lác đác ở mười bãi đã khá sạch.
Những thứ khó xử lý nhất trên hồ
Xốp. Hộp xốp đựng đồ ăn và phao xốp của nhà nổi, lồng cá vỡ ra thành hạt nhỏ, nổi khắp nơi, gần như không nhặt hết được. Cách duy nhất là dùng ít đi: hộp cơm mang theo, phao bọc kín, thay phao cũ trước khi vỡ.
Đầu lọc thuốc lá. Nhỏ, nhiều, ngấm nước và giải phóng chất độc. Người hút thuốc nên mang hộp đựng tàn riêng khi lên đảo, lên thuyền.
Túi ni lông mỏng. Chìm lơ lửng, quấn vào chân vịt, rễ cây, mang cá. Thay bằng túi vải, giỏ khi đi chợ, khi mua đồ cho chuyến cắm trại.
Lưới đánh cá bỏ đi. Lưới hỏng bị bỏ lại dưới nước tiếp tục bẫy cá, rùa, chim nước suốt nhiều năm. Người làm nghề cá nên đưa lưới cũ lên bờ, không cắt bỏ tại chỗ.
Rác hữu cơ đổ xuống nước. Thức ăn thừa, vỏ trái cây nghe có vẻ vô hại nhưng đổ nhiều ở một chỗ sẽ làm nước có mùi, kéo ruồi muỗi và góp phần làm nước giàu dinh dưỡng quá mức. Rác hữu cơ nên ủ phân trên bờ.
Một chuyến đi Tà Đùng gần như không để lại rác
Không cần trở thành người "sống xanh" chuyên nghiệp. Chỉ vài bước chuẩn bị trước chuyến đi là đủ để cả đoàn để lại rất ít rác cho vùng hồ.
- Trước khi đi: mang bình nước cá nhân, hộp đựng đồ ăn dùng nhiều lần, túi vải. Hỏi trước nơi ở có nước uống đóng bình lớn để rót lại không.
- Khi mua đồ ăn mang theo: chọn đồ ít bao bì, chia sẵn vào hộp ở nhà. Tránh mua hộp xốp, ly nhựa ở các quán dọc đường lên hồ.
- Chuẩn bị túi rác của đoàn: hai túi, một cho rác tái chế (chai, lon), một cho rác còn lại. Giao cho một người giữ, đừng để "ai cũng tưởng người khác lo".
- Trên thuyền và trên đảo: không thả gì xuống nước. Nhặt luôn rác của người trước nếu tiện tay — chỉ vài món mỗi người cũng đủ khác.
- Khi rời điểm cắm trại: nhìn lại một lượt, kể cả dưới tấm bạt, quanh bếp, trong bụi cỏ. Không chôn rác, không đốt nhựa.
- Về tới nơi ở hoặc thị trấn: bỏ rác vào đúng điểm tập kết. Nếu nơi ở không có chỗ phân loại, mang chai lon về thành phố.
Những bước này không tốn thêm tiền, chỉ tốn một chút chú ý. Với một vùng hồ đón khách đông vào mùa cao điểm, khác biệt giữa vài trăm đoàn khách cẩn thận và vài trăm đoàn khách vô tư là rất lớn.
Dọn rác cùng cộng đồng sao cho có ích, không thành buổi chụp ảnh
Dọn rác ven hồ là hoạt động cộng đồng dễ tổ chức và dễ thấy kết quả, nhưng cũng dễ thành hình thức. Một buổi dọn rác có ích cần trả lời trước bốn câu: dọn ở đâu (túi rác nào, đã hỏi người địa phương chưa), rác sau khi gom chở đi đâu (đã có xe, có điểm tập kết chưa), ai lo an toàn (bờ đất đỏ trơn, nước sâu sát bờ, có áo phao và người biết bơi chưa), và có báo chính quyền xã, thôn chưa.
Câu thứ hai hay bị quên nhất. Nhiều nhóm gom được hàng chục bao rác rồi để bao ở bờ hồ, chờ "ai đó" chở đi. Mưa xuống, bao rách, rác lại về hồ. Trước khi nhặt, hãy biết chắc rác sẽ được đưa tới đâu.
Một buổi dọn rác tốt cũng nên ghi lại loại rác gặp nhiều nhất. Nếu phần lớn là hộp xốp, câu chuyện cần nói với các quán ven hồ. Nếu phần lớn là vỏ chai thuốc, câu chuyện cần nói với hợp tác xã và người làm vườn. Ghi chép ấy biến buổi nhặt rác thành thông tin để chặn rác ở gốc, thứ có giá trị lâu hơn nhiều so với tấm ảnh trước và sau.
Rác ở thôn: điểm chặn gốc ít được nhắc tới
Khi nói về rác trên hồ, người ta hay nghĩ ngay tới du khách. Nhưng ở một vùng có hàng nghìn hộ dân sống rải rác trên đồi như Tà Đùng, rác sinh hoạt hàng ngày của chính cư dân là một dòng chảy đều đặn quanh năm, không chỉ dồn vào cuối tuần. Ở những thôn xa trục đường chính, xe thu gom có khi không vào tới, hoặc chỉ vào thưa, nên nhiều nhà quen với cách đốt rác sau vườn hoặc đổ xuống một khe đất. Khe đất ấy, sau vài trận mưa, chính là đầu của một con suối.
Thay đổi thói quen này không làm được bằng cách chê trách. Nó cần hạ tầng tối thiểu và một vài thói quen dễ làm. Ở cấp hộ, tách rác hữu cơ ra ủ phân cho vườn đã giảm được phần lớn khối lượng rác; chai lon có người mua phế liệu; phần còn lại là túi ni lông, bao bì nhỏ, tã giấy cần được đưa ra điểm tập kết. Ở cấp thôn, một điểm tập kết có mái che, có lịch xe chở cố định, đặt xa khe suối, là khác biệt rất lớn so với một bãi đổ tự phát bên đường.
Cộng đồng người yêu Tà Đùng ở xa có thể giúp bằng cách lắng nghe trước khi góp ý. Người dân quanh hồ không thiếu ý thức; họ thiếu chỗ bỏ rác đúng và thiếu xe chở đều. Những góp ý thiết thực nhất thường là góp ý về cách tổ chức thu gom, gửi tới chính quyền xã qua kênh phản ánh chính thức, chứ không phải bài đăng chụp một đống rác bên đường kèm lời chê bai người địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có bị ô nhiễm rác nhiều không?
Mức độ khác nhau theo từng khu và theo mùa. Phần lớn mặt hồ vẫn sạch, nhưng một số nhánh hồ kín gió, cửa suối và bờ có cây chết thường gom nhiều rác, lộ rõ nhất khi nước rút vào mùa khô. Chưa có khảo sát công bố về khối lượng rác trên hồ nên không nên tin các con số lan truyền không nguồn.
Vì sao mùa khô thấy nhiều rác ven hồ Tà Đùng hơn mùa mưa?
Vì khi nước rút, dải rác mắc ở mép nước cũ lộ ra trên bờ đất đỏ. Mùa mưa nước dâng che dải rác đi và đẩy nó sang chỗ khác. Thực tế rác vẫn ở trong hồ quanh năm, chỉ là mùa khô mới nhìn thấy rõ.
Đi cắm trại trên đảo ở Tà Đùng nên xử lý rác thế nào?
Mang toàn bộ rác về đất liền, kể cả rác hữu cơ và đầu lọc thuốc. Không chôn, không đốt nhựa, không vứt xuống hồ. Chuẩn bị sẵn hai túi rác cho cả đoàn và giao một người giữ để không ai quên.
Muốn tổ chức một buổi nhặt rác ven hồ Tà Đùng thì cần lưu ý gì?
Hỏi người địa phương để chọn đúng chỗ nhiều rác, báo trước chính quyền xã hoặc thôn, sắp xếp xe chở rác về điểm tập kết, chuẩn bị áo phao và găng tay, và tránh bờ đất đỏ dễ sạt. Không để bao rác lại ven hồ chờ người khác chở đi.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật ở vườn nên bỏ ở đâu?
Nên gom riêng, không đốt, không vứt chung rác sinh hoạt, không bỏ xuống suối. Hỏi hợp tác xã, cán bộ nông nghiệp xã hoặc đại lý vật tư về điểm thu hồi bao bì thuốc trên địa bàn. Đây là rác có thể còn hoá chất, nguy hiểm cho nguồn nước.
Rác hữu cơ như vỏ trái cây đổ xuống hồ có sao không?
Đổ ít có vẻ vô hại nhưng đổ thường xuyên ở cùng một chỗ sẽ làm nước có mùi, kéo ruồi muỗi và làm nước giàu dinh dưỡng quá mức, dễ sinh tảo. Rác hữu cơ nên mang về hoặc ủ phân trên bờ.