Đi Tà Đùng, điều cần lưu ý nhất không nằm ở chỗ chụp ảnh đẹp mà ở năm việc: mang rác của mình về, mặc áo phao mỗi khi xuống thuyền, xin phép trước khi chụp người hay bước vào vườn, nhà của dân, tiêu tiền ở hộ địa phương, và giữ yên lặng khi trời tối. Làm được năm việc ấy là anh chị đã là một vị khách mà người quanh hồ muốn đón lần sau.
Tà Đùng ở đây là vùng hồ thượng nguồn thủy điện Đồng Nai 3, nay thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước ngày 1/7/2025 là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Đây không phải một khu du lịch có hàng rào, có ban quản lý thu vé và dọn dẹp sau khách. Phần lớn những gì khách đi qua là vườn, rẫy, đường thôn, bến thuyền và nhà của người đang sống ở đó.
Vì thế, nếp làm khách ở Tà Đùng gần với chuyện về thăm một làng quê hơn là đi một khu vui chơi. Bài này gom mười nếp quan trọng nhất, giải thích vì sao từng nếp lại có ý nghĩa ở vùng hồ, và chỉ ra những tình huống khách hay vô tình làm phiền mà không biết.
Vì sao ở Tà Đùng chuyện làm khách lại cần nói riêng
Ở nhiều điểm du lịch đã quy hoạch lâu năm, khách đi trong một vùng được thiết kế sẵn: có thùng rác, có nhà vệ sinh công cộng, có lối đi, có người hướng dẫn. Vùng hồ Tà Đùng thì khác. Hạ tầng phục vụ du lịch mới hình thành trong khoảng mười năm gần đây, phần lớn do hộ dân và cơ sở nhỏ tự làm. Đường đất đi qua vườn cà phê, bến thuyền là một khoảng bờ hồ, điểm ngắm cảnh có khi là đồi của một gia đình.
Điều đó có nghĩa là mỗi hành động của khách rơi thẳng xuống đời sống người dân, không có lớp đệm nào ở giữa. Một túi rác bỏ lại trên đồi thì chủ vườn phải nhặt. Một xe ô tô đỗ chắn đường đất thì xe chở phân, chở cà phê phải chờ. Một tiếng loa lúc nửa đêm thì cả xóm thức. Khách đi qua một ngày, người ở lại chịu hậu quả cả mùa.
Cũng vì hạ tầng mỏng, sai sót về an toàn của khách thường kéo người địa phương vào cuộc. Khi có người gặp nạn trên hồ hay lạc trong rừng, người đầu tiên lao ra thường là người lái thuyền, người dân ven bờ, kiểm lâm, chứ không phải một đội cứu hộ chuyên nghiệp túc trực sẵn. Làm khách tử tế ở Tà Đùng vì thế gồm cả việc không biến mình thành gánh nặng cho người khác.
Mười nếp làm khách tử tế ở vùng hồ
Mười nếp dưới đây xếp theo thứ tự một chuyến đi thường gặp, từ lúc chuẩn bị đến lúc rời đi. Một số nếp được bàn kỹ hơn trong các bài khác của chuyên mục.
- Chuẩn bị để tự lo được cho mình: nước uống, áo mưa, đèn pin, túi đựng rác, thuốc cá nhân. Vùng hồ có tạp hoá ở trung tâm thôn nhưng không phải đi vài trăm mét là có cửa hàng.
- Mang rác của mình về: rác đem theo bao nhiêu thì đem về bấy nhiêu, kể cả vỏ trái cây và đầu lọc thuốc lá. Không đốt rác trên đồi, không vùi rác dưới đất, không thả xuống hồ.
- Mặc áo phao khi lên thuyền, kể cả khi biết bơi: nghe lời người lái thuyền về chỗ ngồi, lúc ra, lúc về, nhất là khi trời chuyển giông.
- Xin phép trước khi chụp người: nhất là người già, trẻ nhỏ, đồng bào trong trang phục truyền thống, người đang làm việc. Người ta lắc đầu thì cất máy.
- Không tự ý vào vườn, hái trái, đi tắt qua rẫy: cây cà phê, sầu riêng, bơ là thu nhập cả năm của một gia đình. Muốn vào thì hỏi chủ, muốn ăn thì mua.
- Tôn trọng nếp sống của bon, buôn, thôn: vào nhà phải được mời, thấy lễ thì đứng xa quan sát, không tự tiện chạm vào vật dụng cúng lễ.
- Lái xe chậm qua khu dân cư và sân phơi: mùa khô đường đất bụi, mùa mưa trơn; trẻ con, chó, gà, trâu bò ra đường bất ngờ. Đỗ xe không chắn lối.
- Tiêu tiền ở hộ dân: ăn quán địa phương, mua nông sản tại vườn, thuê thuyền của người ven hồ. Trả giá vừa phải, không ép giá người bán nhỏ.
- Giữ yên lặng và hạn chế ánh sáng ban đêm: không mở loa lớn, không hát karaoke ngoài trời đến khuya, không chiếu đèn pha lên mặt hồ và vào rừng.
- Không mang đi thứ thuộc về rừng: không bẻ lan, đào cây, bắt chim, mua thịt thú rừng hay lâm sản không rõ nguồn. Bay flycam thì tìm hiểu và xin phép theo quy định hiện hành trước khi bay.
Mười nếp này nghe như chuyện thường, nhưng ở một vùng đất đang bắt đầu đón khách đông, chính những chuyện thường ấy quyết định người địa phương nhìn du lịch là cơ hội hay là phiền toái.
Những điều khách hay vô tình làm sai
Phần lớn khách làm phiền vùng hồ không phải vì cố ý mà vì mang thói quen thành phố lên. Ví dụ dễ gặp nhất là coi bãi đất trống ven đường là chỗ đỗ xe. Ở Tà Đùng, khoảng đất trống ấy rất có thể là sân phơi cà phê, lối xe công nông vào vườn, hay chỗ để vật tư của một hộ. Một chiếc xe bảy chỗ đỗ ở đó cả buổi chiều có thể làm lỡ một chuyến chở hàng.
Thứ hai là coi đồi cỏ, vườn trống là đất vô chủ. Gần như mọi mảnh đất quanh hồ đều có người canh tác hoặc quản lý. Những cây con nhỏ chưa cao quá đầu gối, những hàng cỏ phát dọn gọn là dấu hiệu đất đang được chăm. Dựng lều, đốt lửa, cắm trại trên đó mà không hỏi là xâm phạm, dù khách không làm hỏng gì.
Thứ ba là cho trẻ con địa phương kẹo, bánh hay tiền lẻ trên đường như một cử chỉ thiện ý. Việc này tạo thói quen trẻ chạy theo xe khách để xin, và đặt khách vào vị thế người ban phát. Nếu muốn giúp, có những cách đúng hơn, được bàn ở chuyên mục chung tay và thiện nguyện của trang.
Thứ tư là đăng ảnh kèm vị trí chính xác của những góc còn hoang sơ, khiến hàng chục đoàn kéo tới một đồi cỏ nhỏ không có lối đi, không có chỗ đỗ xe, không có ai dọn rác. Chia sẻ trải nghiệm là tốt, nhưng cân nhắc nơi nào chịu được đông người trước khi gắn định vị.
Thói quen thành phố và cách điều chỉnh khi lên Tà Đùng
Bảng dưới đặt cạnh nhau một số thói quen quen thuộc ở đô thị và cách điều chỉnh hợp với vùng hồ. Không có gì cấm đoán ở đây, chỉ là đổi góc nhìn từ khách hàng sang khách thăm.
| Thói quen thường gặp | Vì sao ở Tà Đùng không hợp | Cách làm hợp hơn |
|---|---|---|
| Vứt rác vào chỗ có sẵn rác | Chỗ có rác thường là nơi gió dồn hoặc người khác đã vứt bừa, không ai thu gom | Mang rác ra tới thùng rác ở khu dân cư hoặc về tận nơi ở |
| Đỗ xe ở bãi đất trống | Có thể là sân phơi, lối vào vườn, chỗ tập kết nông sản | Hỏi người gần đó, đỗ sát lề, không chắn lối đi |
| Bật loa nhạc khi đi chơi nhóm | Âm thanh lan xa trên mặt hồ, làm phiền nhà dân và chim thú | Dùng tai nghe, nói chuyện nhỏ, tắt nhạc khi qua khu dân cư |
| Chụp ảnh mọi thứ lạ mắt | Người dân, nhất là đồng bào, không phải cảnh vật | Chào hỏi, xin phép, cho xem lại ảnh, cất máy khi bị từ chối |
| Mặc cả thật gắt để được giá tốt | Người bán là hộ nhỏ, lời ít, không có biên độ như cửa hàng | Hỏi giá, chọn mua hoặc không, trả giá nhẹ nhàng |
| Bỏ áo phao vì nóng, vì vướng ảnh | Mặt hồ sâu, nước lạnh, giông đến nhanh, xa bờ | Mặc suốt thời gian trên thuyền, cài khoá đầy đủ |
Điểm chung của cột cuối là một thói quen: hỏi trước khi làm. Ở một vùng mà ranh giới giữa đất công, đất tư, chỗ sinh hoạt và chỗ công cộng không được đánh dấu rõ, câu hỏi ngắn với người dân luôn là cách nhanh nhất để không làm sai.
Khung pháp lý và quy tắc ứng xử có thật
Ở Việt Nam, Luật Du lịch 2017 có điều khoản riêng về nghĩa vụ của khách du lịch, trong đó có tuân thủ pháp luật, tôn trọng phong tục tập quán và bản sắc văn hoá địa phương, giữ gìn môi trường và tài nguyên du lịch. Cùng năm 2017, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ban hành Bộ quy tắc ứng xử văn minh du lịch, có phần dành riêng cho khách du lịch với các nội dung như giữ vệ sinh, không xâm hại cảnh quan, ứng xử văn minh với cộng đồng.
Ở tầm quốc tế, Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc thông qua Bộ quy tắc đạo đức toàn cầu về du lịch năm 1999, nhấn mạnh du lịch phải tôn trọng cộng đồng sở tại và mang lại lợi ích cho họ. Với hoạt động ngoài trời, bảy nguyên tắc Không để lại dấu vết (Leave No Trace) được nhiều vườn quốc gia trên thế giới dùng làm chuẩn ứng xử cơ bản.
Những văn bản này không phải để khách thuộc lòng. Chúng cho thấy các nếp trong bài không phải ý thích riêng của ai, mà là chuẩn chung đã được thừa nhận. Với các việc cụ thể như bay flycam, vào rừng đặc dụng của Vườn quốc gia Tà Đùng, đốt lửa gần rừng mùa khô, quy định có thể thay đổi; anh chị nên hỏi chính quyền xã, ban quản lý vườn hoặc cơ sở lưu trú trước khi làm, thay vì dựa vào thông tin cũ trên mạng.
Làm khách tử tế mang lại gì cho chính người đi
Có thể nghĩ những nếp trên là cái giá khách phải trả để được đến Tà Đùng. Thực tế ngược lại. Người lái thuyền thấy khách mặc áo phao nghiêm túc, nghe lời dặn, sẽ sẵn lòng chỉ thêm góc nước đẹp, kể chuyện thôn cũ dưới lòng hồ. Chủ vườn thấy khách hỏi trước khi vào, sẽ mời uống nước, cho xem cây, có khi cho thử trái vừa hái. Bà cụ được xin phép trước khi chụp, sẽ nhìn vào máy bằng ánh mắt khác hẳn bức ảnh chụp lén.
Những trải nghiệm như vậy không mua được bằng tiền, chỉ có được bằng thái độ. Đó cũng là lý do nhiều người quay lại Tà Đùng nhiều lần: không chỉ vì mặt hồ, mà vì họ đã có người quen ở đó.
Ở tầm rộng hơn, mỗi vị khách tử tế làm thêm một chút cho câu trả lời của người địa phương khi họ tự hỏi có nên làm du lịch hay không. Một vùng đất mà cư dân ủng hộ du lịch sẽ giữ được cảnh quan, giữ được văn hoá và đón khách lâu dài. Một vùng đất mà cư dân thấy khách là phiền toái sẽ dần đóng cửa, hoặc chỉ còn những dịch vụ chạy theo khách mà không còn chất riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tà Đùng có cần xin phép ai không?
Đi thăm vùng hồ, ngắm cảnh, ở homestay thì không cần giấy phép riêng. Nhưng vào vùng lõi Vườn quốc gia Tà Đùng, bay flycam, cắm trại trên đất của dân hay quay phim thương mại thì cần hỏi chủ đất, ban quản lý hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành.
Ở Tà Đùng có thùng rác công cộng không?
Ở khu trung tâm thôn và các cơ sở lưu trú thường có chỗ để rác, còn trên đồi ngắm cảnh, bờ hồ, đảo nhỏ thì gần như không. Cách chắc nhất là mang theo túi đựng rác, gom hết rác của nhóm và đem về nơi ở hoặc khu dân cư có thu gom.
Có nên cho trẻ em địa phương tiền hoặc kẹo không?
Không nên phát tiền, kẹo trên đường. Việc này tạo thói quen xin xỏ và không giúp gì lâu dài. Nếu muốn hỗ trợ, nên hỏi nhà trường, chính quyền xã hoặc đoàn thể về nhu cầu thật rồi góp qua kênh có người chịu trách nhiệm.
Mặc trang phục gì khi đi Tà Đùng cho phù hợp?
Không có quy định chung, nhưng nên mặc gọn, kín vừa phải khi vào thôn, bon làng hay nhà dân; giày có đế bám vì đường đất trơn; áo khoác mỏng vì sáng tối se lạnh. Đồ bơi chỉ mặc ở nơi phù hợp, không đi dạo trong khu dân cư.
Mùa mưa có nên đi Tà Đùng không?
Mùa mưa vẫn đi được, cảnh hồ xanh và nhiều mây, nhưng đường đất trơn, giông chiều đến nhanh trên mặt hồ. Nên đi buổi sáng, hỏi người địa phương về thời tiết trong ngày, không ra hồ khi trời tối sầm và không cố đi đường dốc khi mưa lớn.
Đi Tà Đùng theo đoàn đông cần chú ý thêm gì?
Đoàn đông nên báo trước cho nơi ở và người chở thuyền, chia nhóm nhỏ khi vào thôn, cử một người nhắc chuyện rác và tiếng ồn, đỗ xe tập trung một chỗ không chắn đường. Đoàn càng đông, dấu chân để lại càng lớn.