Trồng cây quanh hồ Tà Đùng nên ưu tiên các loài cây bản địa của vùng cao nguyên phía Nam — những loài vốn mọc trong rừng Tây Nguyên, quen đất đỏ bazan và hai mùa mưa khô — và ưu tiên trồng ở ba chỗ có ích nhất: dải ven suối, mép hồ phía trên vùng bán ngập, và các vạt đồi trọc dốc sát hồ. Chọn loài cụ thể nên hỏi kiểm lâm, Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc cán bộ nông nghiệp xã, vì mỗi độ cao, mỗi loại đất hợp với những loài khác nhau.
Một cây trồng đúng loài, đúng chỗ và được chăm qua hai mùa khô đầu tiên có giá trị hơn mười cây trồng cho đủ chỉ tiêu rồi chết khô. Bài này giải thích vì sao cây bản địa tốt hơn cho hồ, những loài nên tránh, trồng thế nào để cây sống, và vì sao phục hồi tự nhiên đôi khi hiệu quả hơn trồng mới.
Vì sao nói tới cây bản địa chứ không chỉ "trồng thật nhiều cây"
Cây bản địa là những loài vốn sinh sống tự nhiên ở vùng đó trước khi con người đưa loài khác tới. Chúng đã thích nghi qua hàng nghìn năm với khí hậu, đất, sâu bệnh và các loài động vật trong vùng: chim ăn quả và phát tán hạt, côn trùng thụ phấn, nấm cộng sinh ở rễ. Trồng cây bản địa là trồng lại một mảnh của hệ sinh thái, không chỉ trồng một cái cây.
Với vùng hồ, cây bản địa có thêm một lợi ích thiết thực: nhiều loài cây gỗ rừng nhiệt đới có rễ ăn sâu, tán nhiều tầng, sống lâu, nên giữ đất trên sườn dốc và điều tiết nước tốt hơn các vườn cây trồng thuần một loài khai thác theo chu kỳ ngắn. Rừng trồng cây mọc nhanh để lấy gỗ có giá trị kinh tế riêng, nhưng mỗi lần khai thác trắng là một lần đất trơ ra trước mưa.
"Trồng thật nhiều cây" nghe hay nhưng dễ dẫn tới trồng loài dễ mua, rẻ, mọc nhanh mà không hợp chỗ, trồng dày rồi không ai chăm. Kết quả thường là tỷ lệ sống thấp, hoặc tệ hơn là đưa một loài xâm hại vào vùng nhạy cảm. Ở một vùng đầu nguồn như Tà Đùng, chọn đúng quan trọng hơn chọn nhiều.
Cây bản địa còn là thức ăn và chỗ ở cho chim, thú, côn trùng của vùng. Một dải cây bản địa có quả chín theo mùa sẽ kéo chim về, chim lại mang hạt của những loài cây khác tới, và dải cây ấy dần dày lên thành một mảnh rừng nhỏ. Một hàng cây ngoại lai, dù xanh tốt, thường im lặng hơn nhiều: ít chim, ít côn trùng, ít sự sống đi kèm.
Ba chỗ nên trồng trước và loại cây hợp
Không phải chỗ nào trống cũng nên trồng. Có những vạt cỏ, trảng cây bụi là môi trường sống tự nhiên, không cần biến thành rừng. Ba vị trí dưới đây là nơi cây có ích rõ nhất cho đất và nước của hồ.
| Vị trí | Vì sao quan trọng | Loại cây hợp (hỏi cán bộ chuyên môn về loài cụ thể) |
|---|---|---|
| Dải ven suối đổ vào hồ | Giữ bờ suối khỏi xói, lọc đất và phân bón trước khi xuống hồ, che mát dòng nước | Cây ưa ẩm bản địa ven suối, tre le bản địa, cây bụi giữ bờ |
| Mép hồ phía trên vùng bán ngập | Giữ bờ khỏi sạt khi nước rút, làm vùng đệm giữa vườn và hồ | Cây bụi và cây gỗ nhỏ chịu được đất ẩm, rễ chùm giữ đất |
| Vạt đồi trọc dốc sát hồ | Nguồn đất trôi lớn nhất vào mùa mưa, dễ sạt | Cây gỗ bản địa rễ sâu xen cây tiên phong mọc nhanh bản địa, giữ lớp cỏ che đất trong giai đoạn đầu |
Vùng bán ngập — dải đất lúc ngập lúc khô theo mực nước hồ — không phải chỗ để trồng cây gỗ thông thường vì cây sẽ chết khi ngập lâu. Ở đó nên để cỏ và cây bụi tự nhiên chịu ngập phát triển, chỉ trồng phía trên mực nước cao nhất.
Những loài cây thường được nhắc trong trồng rừng ở Tây Nguyên
Các chương trình trồng rừng phòng hộ, rừng thay thế ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thường dùng một nhóm loài cây gỗ bản địa quen thuộc như sao đen, dầu rái, giáng hương, gõ đỏ, muồng đen, bằng lăng, cùng các loài tre, le bản địa. Đây là những loài có trong rừng tự nhiên của vùng, đã có kinh nghiệm gieo ươm và trồng, cây giống tương đối dễ tìm ở các vườn ươm lâm nghiệp.
Tuy vậy, không phải loài nào cũng hợp với mọi độ cao. Vùng hồ Tà Đùng nằm ở độ cao trung bình, còn khối núi Tà Đùng vươn lên rất cao với các kiểu rừng khác nhau theo độ cao. Một loài sống tốt ở vùng thấp ấm có thể chậm lớn ở vùng cao lạnh hơn, và ngược lại. Đó là lý do bài này không đưa danh sách "trồng loài này là đúng", mà khuyên hỏi người có chuyên môn ở địa phương.
Người dân lâu năm quanh hồ cũng là nguồn hiểu biết quý: họ biết loài cây nào ngày trước mọc nhiều ở ven suối, loài nào chim hay về ăn quả, loài nào chịu được mùa khô dài. Kết hợp hiểu biết ấy với tư vấn của kiểm lâm, cán bộ Vườn quốc gia sẽ cho danh sách loài hợp nhất với từng mảnh đất.
Những loài nên tránh và vì sao
Cỏ lào. Loài cây bụi gốc châu Mỹ đã lan rộng ở nhiều vùng đất trống Tây Nguyên, mọc dày lấn át cây con bản địa và rất dễ cháy vào mùa khô. Không trồng, và khi phục hồi một vạt đồi cần kiểm soát cỏ lào trong giai đoạn đầu.
Mai dương. Loài cây bụi có gai gốc nước ngoài, đã gây hại ở nhiều vùng đất ngập nước trong nước. Vùng bán ngập của hồ chứa là môi trường nó có thể xâm chiếm. Thấy mai dương mới mọc nên báo cán bộ chuyên môn và nhổ sớm.
Cây trồng thuần một loài ngoại lai làm "rừng phòng hộ". Các loài cây mọc nhanh nhập nội có chỗ đứng trong rừng sản xuất, nhưng ở dải ven suối, mép hồ và vạt đồi cần phục hồi sinh thái thì không thay được rừng bản địa nhiều tầng.
Cây cảnh, hoa ngoại lai trồng ồ ạt ven hồ. Một số loài hoa, cây cảnh trồng làm đẹp có thể phát tán ra tự nhiên. Ở khu du lịch ven hồ nên hỏi kỹ trước khi đưa loài lạ về trồng diện rộng.
Cây đào từ rừng mang về. Đào cây con, cây cảnh từ rừng đặc dụng về trồng vừa vi phạm quy định, vừa lấy đi chính thứ rừng cần để tự lành. Cây giống nên mua ở vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng, tốt nhất là vườn ươm lâm nghiệp trong vùng, nơi cây đã quen khí hậu và đất của cao nguyên.
Trồng sao cho cây sống qua mùa khô đầu tiên
Tỷ lệ cây chết sau trồng là vấn đề lớn nhất của các đợt trồng cây cộng đồng. Phần lớn cây chết vì trồng sai thời điểm hoặc không ai chăm trong mùa khô. Những bước sau giúp nâng tỷ lệ sống.
- Chọn đúng thời điểm: trồng vào đầu đến giữa mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm sâu, để cây có cả mùa mưa ra rễ trước mùa khô.
- Cây giống đủ tuổi: cây có bầu đất chắc, thân cứng cáp, đã được tập quen nắng ở vườn ươm. Cây quá non hoặc quá già trong bầu đều khó sống.
- Đào hố đủ rộng, lấp đất tơi: giữ nguyên bầu đất khi đặt cây, nén chặt đất quanh bầu, vun hơi cao để nước không đọng gốc.
- Che phủ gốc: phủ cỏ khô, lá rụng quanh gốc giữ ẩm và hạn chế cỏ dại.
- Cắm cọc, đánh dấu: giúp người chăm tìm thấy cây, tránh bị phát nhầm khi làm cỏ.
- Phân công người chăm: mỗi nhóm cây có một hộ, một nhóm học sinh hay một tổ nhận chăm, làm cỏ, tưới khi cần trong mùa khô đầu.
- Trồng dặm: sau một năm, kiểm tra và trồng dặm chỗ cây chết bằng loài hợp hơn.
Một đợt trồng cây có trách nhiệm luôn có kế hoạch chăm sóc ít nhất hai đến ba năm. Nếu không ai nhận chăm, tốt hơn là trồng ít đi.
Khi không trồng lại hiệu quả hơn trồng
Ở nhiều vạt đồi bỏ hoang, rừng có thể tự quay lại nếu được để yên: hạt giống do chim, gió, thú mang tới; gốc cây cũ đâm chồi; cây tiên phong mọc trước tạo bóng cho cây gỗ chậm lớn mọc sau. Cách làm này gọi là phục hồi tự nhiên, hoặc xúc tiến tái sinh tự nhiên khi con người hỗ trợ thêm bằng cách phát bớt cỏ lấn át quanh cây con, ngăn lửa và chặn gia súc.
Phục hồi tự nhiên thường rẻ hơn, cho rừng đa dạng hơn so với trồng mới, nhưng chỉ hiệu quả khi gần đó còn rừng làm nguồn giống và đất chưa quá kiệt. Những vạt đồi sát khối rừng Tà Đùng có nhiều cơ hội tự lành; những vạt đồi trơ sỏi đá, xa rừng có thể cần trồng bổ sung.
Với cộng đồng, bài học là đừng vội nghĩ "chỗ nào trống là phải trồng". Đôi khi việc có ích nhất là bảo vệ một vạt đất khỏi lửa và trâu bò trong vài năm, rồi để thiên nhiên làm phần còn lại.
Cộng đồng tham gia trồng cây thế nào cho thật
Các đợt trồng cây cộng đồng ở vùng hồ có thể do chính quyền xã, đoàn thanh niên, nhà trường, kiểm lâm hay các cơ sở du lịch tổ chức. Người muốn tham gia nên hỏi rõ ba điều: đất trồng của ai và đã được phép chưa, loài cây là gì và ai chọn, ai chăm sóc sau khi trồng. Một đợt trồng cây không trả lời được ba câu này dễ thành hình thức.
Người ở xa có thể ủng hộ cây giống hoặc chi phí chăm sóc qua đầu mối rõ ràng. Cách tốt là ủng hộ cả gói "trồng và chăm hai năm" thay vì chỉ ủng hộ "trồng một cây". Những chương trình minh bạch thường báo lại tỷ lệ cây sống sau một năm — đó là con số đáng hỏi hơn số cây đã trồng.
Với các hộ dân có vườn ven suối, ven hồ, giữ lại hoặc trồng thêm một dải cây bản địa giữa vườn và mặt nước là đóng góp lớn mà không cần ai tổ chức. Dải cây ấy vừa giữ đất vườn khỏi trôi, vừa giữ nước hồ sạch hơn, vừa làm chỗ cho chim về — lợi cả cho nhà mình lẫn cho cả vùng.
Câu hỏi thường gặp
Cây bản địa là gì?
Là những loài cây vốn sinh sống tự nhiên ở một vùng trước khi con người đưa loài khác tới. Ở Tà Đùng, đó là các loài có trong rừng tự nhiên vùng cao nguyên phía Nam, đã thích nghi với đất đỏ bazan, hai mùa mưa khô và các loài động vật trong vùng.
Trồng cây gì ven hồ Tà Đùng để chống sạt bờ?
Nên trồng cây bụi và cây gỗ nhỏ bản địa có rễ chùm, chịu đất ẩm ở phía trên mực nước cao nhất của hồ, không trồng trong vùng bán ngập. Loài cụ thể nên hỏi kiểm lâm, Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc cán bộ nông nghiệp xã cho hợp độ cao và loại đất.
Thời điểm nào trồng cây ở Tà Đùng là tốt nhất?
Đầu đến giữa mùa mưa, thường khoảng tháng 5 đến tháng 7, khi đất đã đủ ẩm sâu. Trồng sớm trong mùa mưa giúp cây có thời gian ra rễ trước khi mùa khô tới, và cần kế hoạch chăm sóc, tưới trong mùa khô đầu tiên.
Cỏ lào và mai dương có gì nguy hiểm?
Đây là hai loài ngoại lai xâm hại. Cỏ lào mọc dày trên đất trống, lấn át cây con bản địa và dễ cháy mùa khô. Mai dương có thể xâm chiếm vùng đất ngập nước, kể cả vùng bán ngập của hồ chứa. Không nên trồng và cần kiểm soát sớm khi phát hiện.
Có nên đào cây con trong rừng về trồng không?
Không nên. Đào cây từ rừng đặc dụng là vi phạm quy định và lấy đi chính nguồn tái sinh của rừng. Cây giống nên mua ở vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng, tốt nhất là vườn ươm lâm nghiệp địa phương.
Ủng hộ chương trình trồng cây ở Tà Đùng nên hỏi những gì?
Hỏi đất trồng của ai và đã được phép chưa, loài cây là gì và ai chọn, ai chăm sóc trong hai ba năm đầu, và tỷ lệ cây sống sau một năm của các đợt trước. Chương trình minh bạch sẽ trả lời được những câu này.