Nước hồ Tà Đùng nhìn chung còn trong, nhất là ở vùng hồ sâu xa khu dân cư, nhưng ba nguồn đang tạo sức ép lên chất lượng nước là phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trôi từ vườn đồi xuống mỗi mùa mưa, nước thải sinh hoạt từ nhà ở, nhà nghỉ, quán ven hồ chưa qua xử lý, và thức ăn thừa, chất thải từ các lồng nuôi cá. Chưa có số liệu quan trắc chất lượng nước hồ được công bố rộng rãi cho cộng đồng, nên những nhận định về "nước hồ sạch hay bẩn" cần dựa vào dấu hiệu quan sát được và nguyên lý chung của hồ chứa.
Bài này giải thích vì sao một hồ nước rộng vẫn có thể xấu đi, những dấu hiệu người dân và du khách có thể tự nhận ra, và những việc cụ thể mỗi bên làm được để nước hồ giữ được màu xanh trong như hiện nay.
Hồ chứa khác sông ở chỗ nào
Trước khi có hồ, sông Đồng Nai chảy qua vùng này nhanh, cuốn chất bẩn đi xuống hạ lưu. Từ khi đập thủy điện Đồng Nai 3 tích nước, dòng chảy chậm lại hẳn. Nước lưu lại trong hồ lâu, nên những gì đổ vào hồ cũng ở lại lâu: phù sa lắng xuống đáy, chất dinh dưỡng từ phân bón và nước thải tích dần. Một hồ chứa vì thế nhạy cảm với ô nhiễm hơn một khúc sông cùng kích thước.
Hồ Tà Đùng còn có đặc điểm là nhiều nhánh hẹp len sâu vào các thung lũng cũ. Ở lòng hồ chính, gió và dòng chảy khuấy nước tốt hơn; còn trong các nhánh hẹp, nước gần như đứng yên vào mùa khô. Đây là nơi dấu hiệu nước xấu đi xuất hiện sớm nhất, cũng thường là nơi có nhà ven hồ, lồng cá và vườn sát mép nước.
Một điều nữa ít người để ý: hồ sâu thường phân tầng nhiệt vào mùa nóng, lớp nước mặt ấm nằm trên lớp nước đáy lạnh. Lớp đáy có thể thiếu ô xy khi chất hữu cơ phân huỷ nhiều. Khi thời tiết đổi đột ngột, các lớp nước đảo trộn, nước nghèo ô xy trồi lên có thể làm cá trong lồng chết hàng loạt. Đây là hiện tượng đã gặp ở nhiều hồ chứa trong nước, nên người nuôi cá cần biết để phòng.
Cuối cùng, hồ chứa thủy điện còn chịu một yếu tố mà hồ tự nhiên không có: mực nước được điều tiết theo nhu cầu phát điện và cắt lũ. Mực nước lên xuống làm một dải bờ rộng lúc ngập lúc khô, đất ở dải này dễ bị sóng xói, và chất bám trên bờ lại được nước cuốn vào hồ mỗi lần dâng lên.
Ba nguồn tác động chính lên nước hồ
Vườn đồi trong lưu vực. Cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và cây ăn trái trên đồi được bón phân hoá học, phân chuồng và phun thuốc bảo vệ thực vật. Mưa lớn đầu mùa rửa trôi lớp đất mặt cùng phần phân chưa kịp hấp thụ xuống suối rồi vào hồ. Đất đỏ bazan dốc, không có thảm cỏ che, trôi rất nhanh. Phân đạm và lân là "thức ăn" của tảo.
Nước thải sinh hoạt và du lịch. Nhà ở, homestay, quán ăn ven hồ thải ra nước bếp, nước tắm giặt, nước nhà vệ sinh. Bể tự hoại làm không đúng kỹ thuật hoặc đặt quá sát mép nước có thể rỉ ra hồ, nhất là khi nước dâng mùa mưa. Lượng khách tăng vào cuối tuần và lễ Tết làm lượng nước thải tăng đột biến.
Lồng nuôi cá. Thức ăn cá cho dư rơi xuống đáy, cộng với chất thải của cá, làm giàu dinh dưỡng vùng nước quanh lồng. Lồng đặt dày ở một nhánh hẹp ít lưu thông có thể làm vùng nước đó xấu đi nhanh, ảnh hưởng ngược lại chính đàn cá.
Dấu hiệu nước hồ đang xấu đi mà ai cũng nhận ra được
Không cần máy đo vẫn có thể nhận ra những thay đổi bất thường. Người dân sống ven hồ, người lái thuyền và người nuôi cá thường là những người thấy đầu tiên. Ghi lại thời gian, địa điểm và chụp ảnh giúp cơ quan chuyên môn kiểm tra đúng chỗ.
- Nước chuyển xanh đậm như nước rau, hoặc có váng xanh nổi trên mặt ở các nhánh hồ kín vào mùa nắng: dấu hiệu tảo phát triển mạnh do thừa dinh dưỡng.
- Mùi tanh, mùi hôi ở vùng nước đứng, nhất là quanh lồng cá và gần các điểm xả nước.
- Cá nổi đầu vào sáng sớm, hoặc cá chết hàng loạt sau đợt đổi thời tiết: nước thiếu ô xy.
- Bọt trắng dày tích ở cửa suối sau mưa: có thể là chất tẩy rửa hoặc chất hữu cơ phân huỷ.
- Nước đục đỏ kéo dài nhiều ngày sau mưa ở một cửa suối: đất trôi mạnh từ vườn hoặc công trình đang san gạt phía trên.
- Bèo, rong mọc dày bất thường phủ kín một góc hồ vốn trước đây trống.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói được nhiều; nhiều dấu hiệu cùng lúc, lặp lại qua các năm ở cùng một chỗ mới là điều đáng báo cho chính quyền xã và cơ quan tài nguyên môi trường. Đừng vội kết luận một cơ sở cụ thể gây ô nhiễm khi chưa có kiểm tra.
Ai làm gì để giữ nước hồ
Giữ nước hồ là việc chia đều cho nhiều bên. Mỗi bên có việc trong tầm tay, không tốn nhiều chi phí mà hiệu quả cộng dồn rất lớn.
| Bên | Việc nên làm | Việc nên tránh |
|---|---|---|
| Hộ làm vườn | Bón phân chia nhiều lần, vùi phân vào đất, giữ cỏ che đất mùa mưa, trồng dải cây sát mép nước | Bón trước trận mưa lớn, cày xới sát bờ hồ, rửa bình phun ở suối |
| Homestay, quán ven hồ | Bể tự hoại đúng kỹ thuật, đặt cách xa mép nước, có bể lắng nước xám, dùng chất tẩy rửa ít độc | Xả thẳng nước bếp, nước tắm xuống hồ; xây sát mép nước |
| Người nuôi cá lồng | Cho ăn vừa đủ, đặt lồng ở chỗ nước lưu thông, giãn mật độ, theo dõi thời tiết | Nuôi quá dày, đổ cá chết xuống hồ, dùng hoá chất tuỳ tiện |
| Du khách | Dùng nhà vệ sinh của cơ sở, mang rác về, chọn nơi ở có xử lý nước thải | Tắm gội bằng xà phòng trực tiếp trong hồ, rửa bát xuống nước |
| Cộng đồng, thôn | Theo dõi dấu hiệu bất thường, báo chính quyền, góp ý trong họp thôn | Lan truyền tin đồn không kiểm chứng về một cơ sở cụ thể |
Dải cây ven mép nước là giải pháp rẻ và có ích nhất mà ít người làm. Một dải cây bụi và cỏ bản địa rộng vài mét giữa vườn và hồ giữ lại phần lớn đất trôi và một phần phân bón trước khi chúng tới nước, đồng thời giữ bờ khỏi sạt.
Nước hồ và sức khoẻ người dùng
Nhiều hộ ven hồ dùng nước hồ để tưới, có hộ dùng cho sinh hoạt sau khi lắng lọc. Nước hồ trông trong chưa chắc an toàn để uống: vi sinh vật từ nước thải, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay độc tố từ một số loài tảo không nhìn thấy bằng mắt. Nước dùng để ăn uống nên lấy từ giếng, nước máy hoặc nước đã được xử lý đúng cách, và nên xét nghiệm định kỳ nếu dùng nguồn nước riêng.
Với du khách bơi lội, chèo kayak hay tắm ở bờ hồ, nguyên tắc chung là tránh những vùng nước có váng xanh, có mùi lạ, vùng gần lồng cá và gần các điểm xả nước. Trẻ nhỏ dễ nuốt phải nước hơn người lớn. Sau khi bơi ở hồ, tắm lại bằng nước sạch là thói quen tốt.
Chuyện nước hồ cũng không chỉ là chuyện của Tà Đùng. Nước từ hồ Đồng Nai 3 tiếp tục chảy qua các hồ bậc thang phía dưới rồi về sông Đồng Nai, là nguồn nước của nhiều vùng ở hạ lưu. Giữ nước sạch ở đầu nguồn là việc có ý nghĩa với cả những người chưa từng đặt chân tới vùng hồ này.
Cộng đồng có thể theo dõi nước hồ thế nào
Ở nhiều nơi trên thế giới và cả ở Việt Nam, các nhóm cộng đồng đã tham gia theo dõi nước hồ, nước sông theo cách đơn giản: ghi chép định kỳ màu nước, mùi, hiện tượng cá chết, rong tảo tại cùng vài điểm cố định, chụp ảnh cùng một góc mỗi tháng. Những bộ ghi chép đều đặn như vậy giúp nhận ra thay đổi theo năm, thứ mà một lần đo đơn lẻ không thấy được.
Một cách làm hợp với cộng đồng Tà Đùng là chọn vài điểm quen thuộc — một bến thuyền, một cửa suối, một nhánh hồ có lồng cá — và nhờ người sống gần đó chụp ảnh mặt nước mỗi tháng một lần, ghi kèm vài dòng quan sát. Chia sẻ trong nhóm cộng đồng để mọi người cùng nhìn, và gửi tới chính quyền xã khi thấy bất thường kéo dài.
Điều quan trọng là giữ thái độ trung thực: ghi đúng những gì thấy, không phóng đại, không quy kết. Ghi chép cộng đồng không thay được quan trắc của cơ quan chuyên môn, nhưng nó giúp cơ quan chuyên môn biết nên đo ở đâu, khi nào.
Nước hồ đổi thế nào giữa mùa mưa và mùa khô
Vùng hồ Tà Đùng có hai mùa rõ rệt như phần lớn Tây Nguyên: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, 11, mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng 4. Chất lượng nước hồ đổi theo nhịp đó, và mỗi mùa có kiểu rủi ro riêng.
Đầu mùa mưa là lúc nước hồ chịu sức ép lớn nhất. Những trận mưa đầu tiên rửa trôi mọi thứ tích lại trên mặt đất suốt mùa khô: phân bón còn dư, tro đốt rẫy, rác, đất mặt bở rời. Các cửa suối chuyển màu đỏ đục, mang theo cả dinh dưỡng lẫn rác vào hồ. Người làm vườn nếu bón phân ngay trước trận mưa lớn đầu mùa thì gần như đang bón cho hồ chứ không phải cho cây.
Giữa và cuối mùa mưa, mực nước hồ dâng cao, lượng nước lớn pha loãng chất bẩn và dòng chảy qua hồ mạnh hơn, nên nước ở lòng hồ chính thường dễ chịu hơn. Ngược lại, cuối mùa khô là lúc nước rút, các nhánh hồ thu hẹp, nước đứng và nóng lên. Chất dinh dưỡng tích lại trong một thể tích nước nhỏ hơn, tảo dễ phát triển, cá trong lồng dễ gặp nạn thiếu ô xy.
Hiểu nhịp mùa giúp mỗi bên chọn đúng lúc để làm việc của mình: người làm vườn tránh bón phân trước mưa lớn đầu mùa và giữ thảm cỏ che đất; người nuôi cá giảm mật độ, giảm thức ăn vào cuối mùa khô; người làm du lịch chú ý hơn tới nước thải vào các kỳ nghỉ rơi đúng mùa nước thấp.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ Tà Đùng có bơi được không?
Ở nhiều vùng hồ sâu, nước trong và có người bơi, chèo kayak. Tuy vậy cần tránh vùng có váng xanh, mùi lạ, gần lồng cá và điểm xả nước, luôn mặc áo phao vì hồ sâu sát bờ. Nên bơi theo hướng dẫn của cơ sở lưu trú hoặc người địa phương và tắm lại bằng nước sạch sau đó.
Nước hồ Tà Đùng có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước trông trong vẫn có thể chứa vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc độc tố tảo không nhìn thấy. Nước ăn uống nên lấy từ nguồn đã xử lý, giếng được xét nghiệm hoặc nước đóng bình, nước hồ chỉ nên dùng cho tưới tiêu hoặc sinh hoạt sau xử lý.
Tảo nở hoa trên hồ là gì và có nguy hiểm không?
Đó là hiện tượng tảo phát triển rất mạnh khi nước thừa chất dinh dưỡng như đạm, lân từ phân bón và nước thải, làm nước xanh đậm hoặc có váng. Một số loài tảo lam có thể sinh độc tố, gây hại cho cá, vật nuôi và người. Thấy váng xanh dày nên tránh tiếp xúc và báo cho địa phương.
Vì sao cá lồng trên hồ đôi khi chết hàng loạt?
Nguyên nhân thường gặp ở hồ chứa là nước thiếu ô xy khi thời tiết đổi đột ngột làm các lớp nước đảo trộn, hoặc mật độ lồng quá dày ở vùng nước kém lưu thông. Cũng có thể do dịch bệnh hoặc chất độc. Cần cơ quan chuyên môn kiểm tra mới kết luận được cho từng trường hợp.
Làm homestay ven hồ Tà Đùng thì xử lý nước thải thế nào cho đúng?
Nguyên tắc là bể tự hoại đúng kỹ thuật, đặt cách xa mép nước cao nhất của hồ, nước xám từ bếp và nhà tắm qua bể lắng, không xả thẳng xuống hồ. Quy định cụ thể về xả thải và khoảng cách cần hỏi chính quyền xã và cơ quan tài nguyên môi trường địa phương.
Người làm vườn trên đồi có thể làm gì để giảm phân bón trôi xuống hồ?
Chia nhỏ lượng phân bón nhiều lần, vùi phân vào đất thay vì rải trên mặt, tránh bón trước trận mưa lớn, giữ cỏ hoặc cây che phủ đất mùa mưa, làm rãnh và bờ chắn theo đường đồng mức, và để lại dải cây bụi bản địa giữa vườn và mép nước.