Cách chắc nhất để giữ ký ức vùng đất trước khi có hồ Tà Đùng là ghi lại lời kể của những người từng sống, làm rẫy, đi lại trong các thung lũng nay đã ngập: hỏi chậm, ghi âm có xin phép, chụp lại ảnh và giấy tờ cũ, ghi chú rõ ai kể, kể khi nào, rồi cất giữ nhiều bản ở nhiều nơi. Không cần thiết bị đắt tiền hay chuyên môn sử học; một chiếc điện thoại, một cuốn sổ và sự kiên nhẫn là đủ để bắt đầu.
Hồ Đồng Nai 3 tích nước mới khoảng mười lăm năm. Những người trưởng thành trước khi nước lên, nhớ rõ con sông cũ, bến lội, rẫy nhà mình, nay phần lớn đã ở tuổi trung niên hoặc lớn tuổi. Mỗi năm trôi qua, tấm bản đồ trong trí nhớ của họ mờ thêm một chút. Bài này dành cho con cháu trong các gia đình ở xã Tà Đùng, cho thầy cô, đoàn viên thanh niên, và cho cả những người yêu vùng hồ muốn góp tay giữ lại phần ký ức ấy một cách tử tế.
Vì sao phải ghi lại bây giờ, không phải để sau
Ký ức của một vùng đất không nằm trong sách. Ở những nơi như thung lũng Đắk Som, Đắk R'Măng trước khi có hồ, phần lớn hiểu biết về đất, suối, rẫy, đường đi được truyền bằng lời giữa các thế hệ, nhất là trong cộng đồng đồng bào bản địa vốn quen kể hơn viết. Khi một thung lũng chìm dưới nước, thứ duy nhất còn lại của nó là những gì người ta còn nhớ và còn kể.
Lời kể lại rất mong manh. Người lớn tuổi mất đi mang theo cả những chi tiết không ai khác biết: tên một con suối nhỏ, chỗ một cây cổ thụ, cách cả xóm cùng làm một mùa rẫy. Người trẻ thường nghĩ "lúc nào hỏi cũng được", cho tới khi không còn ai để hỏi. Ở nhiều vùng tái định cư thủy điện trong cả nước, những người làm công tác văn hoá đã nhắc lại một kinh nghiệm giống nhau: phần ký ức đầu tiên mất đi luôn là phần đời thường nhất, vì không ai nghĩ nó đáng ghi.
Còn một lý do nữa để làm ngay: vùng hồ đang đổi nhanh. Du lịch, đường mới, người mới đến, tên xã mới từ năm 2025. Những lớp đổi thay ấy chồng lên nhau, và nếu không có ai ghi lại lớp cũ, vài chục năm nữa con cháu sẽ chỉ biết Tà Đùng như một điểm đến có hồ đẹp, không biết dưới mặt nước từng có quê của ông bà mình.
Hỏi gì: những chủ đề giúp lời kể đầy đặn
Một buổi trò chuyện tốt không phải là buổi phỏng vấn theo bảng câu hỏi cứng. Nhưng chuẩn bị trước vài chủ đề giúp người hỏi không bị lúng túng và người kể dễ nhớ ra chuyện. Có thể đi từ những chủ đề sau, tuỳ người kể:
- Nơi ở cũ: nhà ở chỗ nào, gần suối nào, quanh nhà có những ai, nhà làm bằng gì, nhìn ra hướng nào.
- Rẫy và vườn: trồng cây gì, mùa nào làm gì, rẫy cách nhà bao xa, ai làm cùng, đổi công với nhà nào.
- Sông suối: con sông cũ chảy ra sao, chỗ nào lội qua được, mùa nước lớn có gì khác, có bắt cá ở đâu.
- Đường đi: từ nhà đi chợ, đi trạm y tế, đi thăm họ hàng bằng lối nào, mất bao lâu, đi bộ hay đi xe.
- Lễ, Tết, sinh hoạt chung: trong xóm có những dịp tụ họp nào, ai là người được kính trọng, trẻ con chơi gì.
- Khi biết sẽ có hồ: nghe tin từ đâu, cả nhà bàn chuyện thế nào, việc kiểm đếm, dọn đi, những thứ mang theo và để lại.
- Những ngày đầu ở nơi mới: lạ gì, khó gì, làm quen với láng giềng mới ra sao, bao lâu thì thấy đó là nhà.
- Lần đầu thấy mặt hồ: cảm giác khi thấy nước phủ lên chỗ từng là quê, có quay lại nhìn không, nghĩ gì khi khách tới chụp ảnh.
Không nhất thiết hỏi hết trong một buổi. Nhiều khi một chi tiết nhỏ như cái chày giã gạo, con chó của nhà, mùi khói rẫy lại mở ra cả một chuỗi chuyện. Người hỏi nên để người kể dẫn đường, chỉ dùng danh sách này như cái mốc khi câu chuyện chững lại.
Ghi thế nào: trình tự một buổi ghi lời kể
Dưới đây là trình tự đơn giản mà người không có chuyên môn vẫn làm được. Điều quan trọng nhất không phải thiết bị, mà là sự tôn trọng người kể ở mọi bước:
- Hẹn trước và nói rõ mục đích. Cho người kể biết mình muốn nghe chuyện gì, để làm gì, ai sẽ được nghe hoặc đọc lại. Với người lớn tuổi trong cộng đồng bản địa, nên nhờ người trong gia đình hoặc người quen giới thiệu.
- Xin phép ghi âm, ghi hình. Hỏi rõ người kể có đồng ý ghi âm không, có muốn lộ mặt không, có đoạn nào không muốn chia sẻ ra ngoài không. Nếu được, ghi lại chính câu đồng ý ấy ở đầu bản ghi.
- Chọn chỗ yên tĩnh. Hiên nhà, góc bếp lúc vắng, tránh tiếng máy nổ, tiếng ti vi. Đặt điện thoại gần người kể, kiểm tra pin và bộ nhớ trước khi bắt đầu.
- Mở đầu bằng thông tin cơ bản. Đọc to ngày, nơi ghi, tên người kể (hoặc tên gọi họ muốn dùng), năm sinh nếu họ muốn nói, tên người hỏi. Sau này nghe lại sẽ biết bản ghi thuộc về ai.
- Hỏi mở, nghe nhiều. Dùng câu như "hồi đó ở chỗ nhà mình thế nào", "kể cho con nghe mùa rẫy năm đó". Tránh câu dẫn dắt kiểu "hồi đó khổ lắm phải không". Chịu được khoảng lặng; người lớn tuổi thường cần thời gian để nhớ.
- Ghi tay song song. Viết vội tên người, tên đất, tên suối được nhắc tới, hỏi lại cách đọc và cách viết ở cuối buổi. Tên bản địa rất dễ bị ghi sai.
- Kết thúc nhẹ nhàng. Cảm ơn, hỏi người kể có muốn nghe lại không, có muốn nhận một bản không. Nếu chuyện buồn được nhắc tới, đừng vội đứng dậy đi ngay.
Một buổi kéo dài chừng bốn mươi lăm phút đến một tiếng là vừa. Người lớn tuổi mệt nhanh, và câu chuyện hay thường đến ở buổi thứ hai, thứ ba khi người kể đã tin người hỏi.
Ảnh cũ, giấy tờ cũ và những đồ vật biết kể chuyện
Bên cạnh lời kể, nhiều gia đình còn giữ những thứ có giá trị như tư liệu: ảnh chụp trước khi nước lên, ảnh đám cưới, ảnh ngày dọn nhà, biên bản kiểm đếm, quyết định bồi thường, sổ hộ khẩu cũ ghi tên xã cũ, giấy khen của con cái ở trường cũ. Những thứ này thường nằm trong hộp, trong túi ni lông, dễ ẩm mốc, dễ bị chuột cắn, dễ thất lạc qua những lần dọn nhà.
Cách giữ đơn giản nhất là chụp lại từng tấm bằng điện thoại, đặt dưới ánh sáng tự nhiên, chụp thẳng, không bật đèn chớp để tránh loá. Với mỗi tấm, ghi lại vài dòng: ai trong ảnh, chụp ở đâu, khoảng năm nào, ai giữ bản gốc. Giấy tờ có thông tin riêng tư như số định danh, số tiền bồi thường thì chỉ giữ trong gia đình, không đưa lên mạng.
Đồ vật cũng kể chuyện. Một chiếc gùi mang từ nhà cũ, một bộ chiêng, một cái cối giã, một con dao rựa cũ đi theo gia đình từ thung lũng lên nơi tái định cư. Chụp lại đồ vật, hỏi chủ nhân nó được làm ra sao, dùng vào việc gì, vì sao được mang theo, là cách ghi ký ức rất cụ thể mà trẻ con trong nhà cũng làm được. Bản gốc ảnh và đồ vật luôn thuộc về gia đình; người ngoài muốn mượn để trưng bày hay in ấn phải được chủ nhân đồng ý rõ ràng.
Cất giữ thế nào để còn lâu dài
Ghi xong mà để trong một chiếc điện thoại duy nhất thì chỉ cần mất máy là mất hết. Bảng dưới gợi ý cách cất giữ theo nguyên tắc "nhiều bản, nhiều nơi":
| Loại tư liệu | Cách cất cơ bản | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| File ghi âm, video | Chép ra máy tính và một ổ lưu trữ ngoài; thêm một bản trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến của gia đình | Chỉ để trong điện thoại; đặt tên file lộn xộn không rõ ai kể |
| Ảnh chụp lại | Đặt tên theo năm, nơi, người trong ảnh; lưu kèm một file ghi chú | Đăng lên mạng xã hội rồi xoá bản gốc |
| Ảnh giấy, giấy tờ gốc | Để trong túi kín, nơi khô ráo, tránh ánh nắng; kẹp giấy chống ẩm nếu có | Ép plastic nóng, dán băng keo lên ảnh |
| Ghi chú viết tay | Chụp lại từng trang, gõ lại phần quan trọng | Viết bằng bút chì dễ phai trên giấy mỏng |
| Tên đất, tên người bản địa | Ghi cả cách đọc theo người kể và cách viết quen dùng | Tự sửa cho "dễ đọc" mà không hỏi lại |
Với những bản ghi có giá trị chung cho cộng đồng, gia đình có thể cân nhắc gửi một bản sao cho nhà trường, nhà văn hoá thôn hay cơ quan văn hoá địa phương, kèm điều kiện sử dụng mà gia đình đặt ra. Bản gốc vẫn ở lại với người kể và con cháu họ.
Chia sẻ lời kể ra cộng đồng: tôn trọng trước, lan toả sau
Khi một câu chuyện hay được ghi lại, người trẻ thường muốn chia sẻ ngay lên nhóm cộng đồng. Trước khi làm vậy, hãy hỏi lại người kể một lần nữa, đọc cho họ nghe đoạn sẽ đăng, hỏi họ có muốn ghi tên thật hay không. Có những chuyện người kể sẵn lòng nói trong nhà nhưng không muốn người lạ đọc, nhất là chuyện về bồi thường, về tranh chấp đất, về người đã khuất.
Khi đăng, nên giữ giọng của người kể, không thêm thắt cho hấp dẫn, không cắt câu ra khỏi hoàn cảnh để biến thành lời than hay lời khen chính sách. Chuyện tái định cư có cả mặt được và mặt mất; một cộng đồng trưởng thành để cả hai mặt cùng được nói. Ghi rõ nguồn: ai kể, ai ghi, ghi năm nào. Nếu có bình luận thiếu tôn trọng, quản trị nhóm nên gỡ, vì người kể đã tin mà chia sẻ.
Cũng nên nhớ rằng một bản ghi lời kể là ký ức của một người, không phải sự thật lịch sử đã kiểm chứng. Hai người cùng xóm có thể nhớ khác nhau về cùng một năm. Điều đó bình thường. Ghi cả hai lời kể, ghi rõ là lời kể, để người sau tự đối chiếu, sẽ có giá trị hơn là cố gộp thành một phiên bản duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ghi lại ký ức lòng hồ Tà Đùng nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ người lớn tuổi trong chính gia đình mình hoặc người quen từng sống ở vùng nay đã ngập. Hẹn một buổi trò chuyện, xin phép ghi âm bằng điện thoại, hỏi về nhà cũ, rẫy cũ, sông suối và ngày dọn đi. Một buổi đầu chừng một tiếng là đủ.
Có cần xin phép trước khi ghi âm người lớn tuổi không?
Cần. Hãy nói rõ ghi để làm gì, ai sẽ nghe, và hỏi người kể có đồng ý ghi âm, ghi hình, có muốn lộ tên và mặt hay không. Nếu được, ghi lại lời đồng ý ở đầu bản ghi. Đoạn nào người kể không muốn chia sẻ ra ngoài thì giữ riêng trong gia đình.
Nên hỏi người lớn tuổi những gì về vùng đất trước khi có hồ?
Có thể hỏi về nơi ở cũ, rẫy và vườn, sông suối, đường đi chợ, lễ Tết trong xóm, lúc nghe tin có hồ, những ngày đầu ở nơi mới và cảm giác lần đầu thấy mặt hồ. Nên để người kể dẫn chuyện, chỉ dùng danh sách chủ đề khi câu chuyện chững lại.
Làm sao giữ ảnh cũ và giấy tờ cũ không bị hỏng?
Chụp lại từng tấm dưới ánh sáng tự nhiên, không dùng đèn chớp, ghi chú ai trong ảnh, ở đâu, năm nào. Bản gốc để trong túi kín, nơi khô ráo, tránh nắng, không ép plastic nóng hay dán băng keo. File số lưu ít nhất ở hai, ba nơi khác nhau.
Có nên đăng lời kể của người già lên mạng xã hội không?
Chỉ nên đăng khi người kể đã nghe lại đoạn sẽ đăng và đồng ý. Giữ đúng giọng kể, ghi rõ ai kể, ai ghi, năm nào, không thêm thắt và không cắt câu ra khỏi hoàn cảnh. Những chuyện về bồi thường, tranh chấp đất hay người đã khuất nên cân nhắc kỹ.
Lời kể của người dân có phải là tư liệu lịch sử chính xác không?
Lời kể là ký ức của một người, có giá trị lớn nhưng không phải sự thật đã kiểm chứng. Hai người có thể nhớ khác nhau về cùng một sự kiện. Nên ghi rõ đây là lời kể, lưu lại nhiều lời kể khác nhau để người sau đối chiếu với giấy tờ và tư liệu chính thức.