Người Tà Đùng xa quê là những người lớn lên ở vùng hồ (xã Tà Đùng, Lâm Đồng, trước tháng 7/2025 là các xã Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) rồi đi học, đi làm ở nơi khác như Gia Nghĩa, Đà Lạt, TP.HCM, Đồng Nai. Họ vẫn là một phần của cộng đồng Tà Đùng: họ giữ liên lạc với gia đình, về phụ mùa vụ và dịp Tết, giúp cha mẹ bán nông sản, và thường là người đưa tiếng nói của quê lên mạng.
Trong các cuộc bàn về cộng đồng một vùng đất, người ta hay nhắc tới cư dân tại chỗ và du khách, còn nhóm người con đi xa thì dễ bị quên. Bài này nói về họ: họ là ai, những sợi dây nào giữ họ với vùng hồ, họ góp được gì cho cộng đồng, giấy tờ sau sáp nhập cần lưu ý gì, và chuyện trở về nên được nhìn thế nào cho thật.
Ai là người Tà Đùng xa quê
Nhóm đông nhất là người trẻ đi học. Học hết cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông ở địa phương, nhiều em xuống Gia Nghĩa, lên Đà Lạt, sang Buôn Ma Thuột hay về TP.HCM để học nghề, học cao đẳng, đại học. Với nhiều gia đình người phía Bắc vào lập nghiệp hay đồng bào bản địa, đây thường là thế hệ đầu tiên đi học xa đến vậy.
Nhóm thứ hai là người đi làm. Một phần làm công nhân ở các khu công nghiệp vùng Đông Nam Bộ, nay thuộc TP.HCM mới (gồm cả Bình Dương cũ) và Đồng Nai; một phần làm dịch vụ, buôn bán, xây dựng ở thành phố. Họ thường đi theo nhóm bạn cùng thôn, ở trọ gần nhau và giữ một nhóm nhắn tin chung với người quen ở quê.
Nhóm thứ ba ít được nhắc hơn: người lập gia đình ở nơi khác, người đi theo công việc lâu năm, và con cháu đã sinh ra ở thành phố nhưng có ông bà còn ở vùng hồ. Riêng các gia đình gốc phía Bắc có một nét đặc biệt là "hai lớp quê": quê gốc ở miền núi phía Bắc nơi ông bà ra đi, và quê thứ hai là đất Tà Đùng nơi cha mẹ lập nghiệp. Với nhiều người trẻ, Tà Đùng mới là nơi họ gọi là nhà.
Không có thống kê công khai nào cho biết chính xác bao nhiêu người Tà Đùng đang sống xa quê; con số này cũng thay đổi theo mùa, vì nhiều người đi làm vài tháng rồi về phụ vườn. Điều chắc chắn là gần như nhà nào quanh hồ cũng có người thân đang ở xa.
Những sợi dây giữ người xa quê với vùng hồ
Mùa thu hoạch cà phê. Ở vùng cao nguyên này, cà phê vối thường chín rộ vào khoảng cuối năm. Đó là lúc nhà vườn cần người nhất, và nhiều người con đi làm xa xin nghỉ phép hoặc sắp xếp công việc để về hái, phơi, chở hàng cùng gia đình. Mùa vụ vì thế cũng là mùa đoàn tụ.
Tết và các dịp lễ của bon làng. Tết Nguyên đán là đợt về đông nhất. Với đồng bào bản địa, những dịp lễ theo nông lịch của bon làng cũng là lý do để người đi xa trở về, gặp họ hàng, góp phần chuẩn bị.
Nhóm nhắn tin của gia đình, của thôn. Trên điện thoại, nhóm Zalo hay Messenger của gia đình, của bạn cùng lớp, của người cùng thôn là nơi tin quê đi nhanh nhất: mưa lớn, đường sạt, có người ốm, có đám cưới, nhà ai được mùa.
Tiền gửi về. Phần lương gửi về giúp cha mẹ trang trải học phí cho em nhỏ, mua phân bón, sửa nhà. Đây là sợi dây ít được nói ra nhưng có thật với rất nhiều gia đình nông thôn.
Nông sản nhà mình. Nhiều người con mang cà phê, hạt điều, mắc ca, sầu riêng của nhà xuống thành phố bán cho đồng nghiệp, bạn bè. Món hàng quê vừa có thêm thu nhập vừa là cách kể về quê với người ở phố.
Ký ức về mặt hồ. Những người lớn lên khi hồ thủy điện mới tích nước nhớ con đường cũ, khu vườn cũ, thung lũng nay đã chìm. Nhìn ảnh hồ trên mạng, họ nhận ra chỗ từng là nhà mình. Ký ức ấy làm họ quan tâm đến chuyện vùng hồ được giữ gìn ra sao.
Người xa quê là cầu nối của cộng đồng
Người con đi xa đứng ở một vị trí hiếm: họ hiểu nếp sống ở quê, biết tiếng nói của bon làng nếu là đồng bào, đồng thời quen với cách vận hành của mạng xã hội và thành phố. Trong cộng đồng người yêu Tà Đùng, họ có thể làm được ba việc mà cả cư dân lẫn du khách đều khó làm.
Thứ nhất, chuyển lời của cha mẹ, ông bà lên mạng. Một người mẹ ở quê có thể biết rất rõ mùa nào hồ cạn, đoạn đường nào hay trơn, nhưng không quen viết bài trong group. Người con nghe mẹ kể, viết lại, cho mẹ nghe lại rồi mới đăng. Nhờ vậy cộng đồng trên mạng có thêm tiếng nói của người tại chỗ mà không bắt người lớn tuổi phải học một thói quen mới.
Thứ hai, giải thích vùng đất cho người ngoài. Khi đồng nghiệp hỏi Tà Đùng có gì, người xa quê có thể kể đúng hơn mọi bài quảng cáo: ở đó người ta sống bằng gì, mùa nào nên lên, đến nhà người dân nên cư xử ra sao. Họ cũng là người hay rủ bạn bè lên chơi, và một nhóm khách đi cùng người con của vùng đất thường cư xử tử tế hơn hẳn.
Thứ ba, giúp gia đình ở quê theo kịp thay đổi. Hướng dẫn cha mẹ dùng điện thoại an toàn, cảnh giác cuộc gọi lừa đảo, tra thông tin thủ tục mới sau sáp nhập, so sánh cách bán nông sản. Những việc nhỏ này giữ cho gia đình ở quê không bị bỏ lại khi mọi thứ chuyển nhanh.
Góp cho quê theo hoàn cảnh của mình
Không phải ai đi xa cũng có thời gian hay điều kiện như nhau. Bảng dưới gợi ý những việc vừa sức theo từng hoàn cảnh, để người xa quê không phải chọn giữa "làm thật nhiều" và "không làm gì":
| Hoàn cảnh | Việc vừa sức | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Ở xa, ít khi về | Gọi điện đều cho gia đình; theo dõi tin quê qua nhóm thôn; kể đúng về quê khi có người hỏi | Chia sẻ lại tin chưa rõ nguồn về quê chỉ vì thấy ai đó đăng |
| Về được dịp Tết | Giúp cha mẹ sắp xếp giấy tờ, cập nhật địa chỉ mới, cài đặt điện thoại an toàn | Hứa giúp việc lớn rồi bỏ dở khi trở lại thành phố |
| Về được mùa vụ | Phụ thu hoạch, ghi chép sản lượng, tìm hiểu thêm cách bán | Áp cách làm thành phố lên vườn nhà mà không hỏi kinh nghiệm cha mẹ |
| Có bạn bè muốn lên chơi | Dặn bạn cách cư xử, giới thiệu hộ dân làm dịch vụ tử tế, đi cùng nếu được | Dẫn đoàn đông vào bon làng, vào vườn nhà người khác khi chưa xin phép |
| Đang tính chuyện trở về | Về ở thử một mùa, hỏi người đã về trước, tính kỹ nguồn thu | Bỏ việc đột ngột vì một bài viết đẹp về "sống chậm" |
Điểm chung của cột giữa là sự đều đặn. Một cuộc gọi mỗi tuần, một lần giúp cha mẹ làm giấy tờ, một lần dặn bạn bè trước khi lên chơi có ích cho quê hơn một lần hào hứng rồi thôi.
Giấy tờ sau sáp nhập: những điều người xa quê hay hỏi
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Đắk Nông cũ nhập vào tỉnh Lâm Đồng, cấp huyện không còn, và hai xã Đắk Som, Đắk R'Măng cũ hợp lại thành xã Tà Đùng. Với người đang sống xa, câu hỏi thường gặp nhất là có phải về quê đổi giấy tờ ngay không, và khi khai lý lịch, hồ sơ xin việc thì ghi quê quán, nơi thường trú thế nào.
Theo hướng dẫn chung được công bố khi sắp xếp đơn vị hành chính, giấy tờ đã cấp trước đó nhìn chung vẫn tiếp tục có giá trị sử dụng, người dân không buộc phải đổi ngay chỉ vì địa danh thay đổi. Thông tin cư trú trên hệ thống được cơ quan chức năng cập nhật theo đơn vị hành chính mới. Tuy vậy, từng loại giấy tờ có quy định riêng, nên trước khi làm hồ sơ quan trọng (vay vốn, mua bán, xin việc ở cơ quan nhà nước), cách chắc nhất là hỏi công an xã hoặc UBND xã Tà Đùng nơi gia đình thường trú, hoặc tra trên Cổng Dịch vụ công quốc gia.
Khi khai hồ sơ mới, người xa quê thường ghi địa chỉ theo đơn vị mới (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng) và có thể ghi thêm tên cũ trong ngoặc ở những chỗ cho phép, để người đọc hồ sơ dễ đối chiếu với giấy tờ cũ. Người đang ở trọ, làm việc ở nơi khác thì vẫn thực hiện việc đăng ký tạm trú tại nơi ở hiện tại theo quy định về cư trú. Đây là nguyên tắc chung; chi tiết nên kiểm hướng dẫn hiện hành.
Chuyện trở về: nhìn cho thật cả hai mặt
Vài năm gần đây, khi vùng hồ được biết đến nhiều, có thêm người con của Tà Đùng tính chuyện trở về: mở quán cà phê nhỏ, làm dịch vụ đưa khách, chăm lại vườn của cha mẹ theo cách mới, bán nông sản qua mạng. Một số người làm được, một số người phải quay lại thành phố. Cả hai kết quả đều bình thường.
Mặt thuận là rõ: có đất của gia đình, có người thân, hiểu nếp sống, có quan hệ sẵn với hàng xóm. Người trở về còn mang theo kỹ năng của thành phố như làm việc với khách, dùng công cụ số, quản lý giấy tờ. Mặt khó cũng rõ không kém: thu nhập từ du lịch theo mùa, mùa mưa vắng khách; nông sản phụ thuộc thời tiết và giá thị trường; khoảng cách tới bệnh viện lớn, trường học tốt cho con là cân nhắc thật; và đôi khi là áp lực từ chính gia đình, khi cha mẹ mong con có việc ổn định ở thành phố.
Lời khuyên chung từ những người đã đi con đường này thường giống nhau: về ở thử trọn một mùa mưa trước khi quyết; bắt đầu nhỏ, giữ một nguồn thu ổn định trong thời gian đầu; học từ người đi trước trong thôn; và đừng nghĩ mình về để "thay đổi quê", mà là về để sống cùng quê. Mục "Con người và câu chuyện" trên trang này có bài riêng về người trẻ ở lại làm du lịch, làm vườn, đọc thêm sẽ thấy rõ hơn.
Giữ quê bằng những việc nhỏ, từ bất cứ đâu
Không cần chờ đến lúc trở về mới là người của vùng hồ. Những việc dưới đây làm được từ phòng trọ ở thành phố:
- Giữ một lịch gọi về nhà cố định, hỏi chuyện vườn, chuyện xóm chứ không chỉ hỏi sức khoẻ.
- Tham gia nhóm của thôn, của bạn cùng quê; khi có tin quan trọng như mưa lũ, sạt lở, chỉ chia sẻ lại tin từ chính quyền địa phương hoặc người tại chỗ đã kiểm.
- Ghi lại câu chuyện của ông bà, cha mẹ về những ngày đầu lập nghiệp, về vùng đất trước khi có hồ. Ghi âm, ghi chép, xin phép trước nếu định chia sẻ.
- Khi bán nông sản nhà mình, nói đúng về sản phẩm: trồng ở đâu, thu hoạch lúc nào, chế biến thế nào. Uy tín của một người bán là uy tín của cả vùng.
- Dặn bạn bè trước mỗi chuyến lên chơi: mang rác về, xin phép trước khi vào vườn, vào nhà, giữ yên lặng ban đêm.
- Góp ý cho cộng đồng trên mạng bằng hiểu biết của người trong cuộc, nhẹ nhàng, có lý lẽ, nhất là khi thấy thông tin sai về quê.
Những việc này nhỏ, nhưng cộng đồng một vùng đất được dệt từ chính những sợi dây nhỏ và bền như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Người Tà Đùng đi làm xa thường làm ở đâu?
Không có số liệu công khai chi tiết. Theo quan sát chung ở các xã nông thôn Tây Nguyên, người trẻ thường đi học ở Gia Nghĩa, Đà Lạt, Buôn Ma Thuột, TP.HCM, còn người đi làm hay tìm việc ở các khu công nghiệp vùng Đông Nam Bộ và các đô thị lớn. Nhiều người đi theo nhóm bạn cùng thôn.
Sau sáp nhập 2025, người Tà Đùng xa quê có phải về đổi căn cước ngay không?
Theo hướng dẫn chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, giấy tờ đã cấp nhìn chung vẫn còn giá trị sử dụng và người dân không buộc phải đổi ngay. Trước khi làm hồ sơ quan trọng, nên hỏi công an xã hoặc UBND xã Tà Đùng nơi thường trú hoặc tra Cổng Dịch vụ công quốc gia để chắc chắn.
Ghi quê quán Tà Đùng thế nào trên hồ sơ mới?
Thông thường ghi theo đơn vị hành chính mới là xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, và ở chỗ cho phép có thể ghi thêm tên xã, huyện, tỉnh cũ trong ngoặc để dễ đối chiếu. Mỗi loại hồ sơ có hướng dẫn riêng, nên đọc kỹ yêu cầu của nơi nhận hồ sơ.
Mùa nào người xa quê hay về Tà Đùng nhất?
Hai dịp đông nhất là Tết Nguyên đán và mùa thu hoạch cà phê, thường rơi vào khoảng cuối năm khi nhà vườn cần nhiều người. Với đồng bào bản địa, các dịp lễ theo nông lịch của bon làng cũng là lúc người đi xa trở về.
Người con xa quê có nên trở về Tà Đùng làm du lịch không?
Không có câu trả lời chung. Nên về ở thử trọn một mùa mưa, khi khách vắng, để thấy rõ nhịp thu nhập; bắt đầu nhỏ và giữ một nguồn thu ổn định trong thời gian đầu; hỏi kinh nghiệm người trong thôn đã làm trước. Quyết định nên dựa trên tính toán thật, không dựa trên cảm hứng.
Ở xa thì góp gì được cho cộng đồng Tà Đùng?
Rất nhiều việc nhỏ: giúp cha mẹ đưa tiếng nói lên mạng, kể đúng về quê khi người khác hỏi, dặn bạn bè cách cư xử trước khi lên chơi, chỉ chia sẻ tin quê đã được kiểm, ghi lại câu chuyện của ông bà. Đều đặn quan trọng hơn làm nhiều một lần.