Khi làm từ thiện ở Tà Đùng, có thể chụp ảnh và đăng bài, nhưng phải được người trong ảnh đồng ý, không phơi bày hoàn cảnh riêng của người nhận, không để lộ mặt và thông tin của trẻ em, kể câu chuyện bằng việc đã làm và kết quả thay vì bằng nỗi khổ, và dùng biên bản có xác nhận thay cho ảnh người nhận cầm quà để báo cáo với người đóng góp.
Mạng xã hội làm cho mọi chuyến từ thiện đều có thể thành một bài đăng. Bài đăng giúp kêu gọi thêm người góp, giúp báo cáo với những ai đã chuyển tiền, và lan toả tinh thần chung tay. Nhưng cùng lúc, những bức ảnh người già nhận gạo, em nhỏ chân đất cầm cặp sách, kèm câu chữ về cái nghèo, đang làm tổn thương chính những người được giúp, và khiến nhiều người dân vùng cao ngại đón đoàn.
Bài viết này không bàn chuyện chụp ảnh người dân khi đi du lịch, phần đó đã có bài riêng trong mục Làm khách tử tế. Ở đây tập trung vào truyền thông của hoạt động thiện nguyện: quy định pháp luật liên quan, cách chụp ảnh báo cáo, cách viết bài, và cách làm việc với người đóng góp muốn “thấy tận mắt”.
Vì sao ảnh trao quà kiểu cũ gây hại
Kiểu ảnh quen thuộc của từ thiện là người nhận đứng thành hàng, cầm phong bì hay túi quà, nhìn vào ống kính, phía sau là băng rôn ghi tên đoàn. Với người cho, đó là bằng chứng. Với người nhận, đó là khoảnh khắc họ bị đặt vào vị thế người thiếu thốn trước đám đông, và bức ảnh ấy có thể nằm trên mạng nhiều năm, được người quen, bạn học của con cái họ nhìn thấy.
Trẻ em là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nhất. Một em nhỏ hôm nay vui vẻ cầm áo mới, mười năm sau có thể thấy ảnh mình kèm dòng chữ “hoàn cảnh nghèo khó, bố mẹ nợ nần” trên trang của một đoàn lạ. Ở các thôn, bon nhỏ, nơi ai cũng biết ai, bài đăng kể hoàn cảnh chi tiết còn có thể gây xấu hổ hoặc so bì giữa các gia đình.
Còn một tác hại khó thấy hơn: hình ảnh lặp đi lặp lại về “vùng cao nghèo khổ” làm méo mó cách người ngoài nhìn về một vùng đất, xoá đi những gì người ở đó đang tự làm được. Tà Đùng có những hộ làm vườn giỏi, người trẻ làm du lịch, thầy cô tận tuỵ; một kho ảnh chỉ toàn người nhận quà không công bằng với họ.
Những tác hại này không đến từ ác ý. Phần lớn người chụp chỉ làm theo thói quen đã thấy ở các đoàn trước, và người nhận ít khi dám từ chối khi đoàn vừa trao quà xong. Chính vì thế, sự thay đổi phải bắt đầu từ phía người cho: tự đặt nguyên tắc cho nhóm trước chuyến đi, thông báo với các thành viên, và nhắc nhau khi có ai giơ máy lên theo thói quen.
Pháp luật nói gì về hình ảnh và đời sống riêng tư
Quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh của người khác phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp luật định như vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc hoạt động công cộng không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm. Trao quà từ thiện rồi đăng ảnh người nhận không mặc nhiên nằm trong các ngoại lệ ấy.
Trẻ em được bảo vệ chặt hơn. Với người chưa thành niên, việc sử dụng hình ảnh cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; Luật Trẻ em 2016 còn nhấn mạnh quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ và yêu cầu sự đồng ý của chính trẻ từ một độ tuổi nhất định. Thông tin về hoàn cảnh gia đình, địa chỉ, trường lớp của trẻ đi kèm ảnh làm tăng rủi ro cho các em.
Thông tin cá nhân. Họ tên, địa chỉ, hoàn cảnh bệnh tật, nợ nần là thông tin cá nhân. Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam ngày càng chặt; công khai những thông tin này trên mạng mà không có sự đồng ý có thể vi phạm quy định hiện hành.
Dặn kiểm. Phần trên chỉ là nguyên tắc chung; điều khoản và ngoại lệ chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành. Khi phân vân, cách an toàn nhất là không đăng ảnh rõ mặt và không đăng thông tin nhận diện người nhận.
Nên chụp gì, tránh chụp gì
Ảnh vẫn cần cho báo cáo và lan toả. Bảng dưới gợi ý cách chọn khung hình vừa đủ thông tin vừa tôn trọng người nhận:
| Nên chụp | Tránh chụp |
|---|---|
| Hàng hoá đã đóng gói, xếp theo lớp, theo thôn trước khi trao | Người nhận đứng thành hàng cầm quà nhìn vào ống kính |
| Thành viên đoàn đang làm việc: bốc xếp, sửa kệ sách, nhặt rác | Cận mặt người già, trẻ em đang nhận quà, đang khóc, đang mặc thử đồ |
| Quang cảnh chung buổi trao chụp từ phía sau hoặc từ xa | Nhà cửa xập xệ, bếp núc, giường ngủ của hộ nhận hỗ trợ |
| Công trình trước và sau khi làm: bồn nước, nhà vệ sinh, tủ sách | Học sinh đứng xếp hàng cảm ơn, hát, biểu diễn cho đoàn |
| Biên bản trao có xác nhận, che thông tin cá nhân | Giấy tờ hộ nghèo, sổ hộ khẩu, đơn xin hỗ trợ có tên tuổi |
| Cảnh vật vùng hồ, con đường vào thôn | Băng rôn tên đoàn đặt cạnh người nhận như phông nền quảng cáo |
Nếu muốn có ảnh có người địa phương, chẳng hạn thầy cô hay cán bộ thôn đứng cùng đoàn, hãy hỏi họ trước, cho họ xem ảnh và để họ quyết định có cho đăng không.
Viết một bài đăng thiện nguyện tử tế
Bài đăng có thể vừa lan toả, vừa báo cáo, vừa tôn trọng người nhận nếu theo các bước:
- Mở bằng việc đã làm và kết quả cụ thể: bao nhiêu suất áo mưa cho học sinh trường nào, bồn nước bao nhiêu lít cho điểm trường nào, đã bàn giao cho ai.
- Nói về nhu cầu bằng ngôn ngữ trung tính: “trường cần thêm áo mưa cho học sinh trước mùa mưa”, thay vì “các em nghèo khổ không có áo”.
- Ghi nhận người địa phương: thầy cô, cán bộ xã, người dân đã cùng làm; họ là người chủ của câu chuyện, đoàn chỉ là người góp sức.
- Công khai con số: tổng thu, tổng chi, số dư, đường dẫn tới bảng sao kê đặt ở nơi người đóng góp xem được.
- Không nêu tên, hoàn cảnh chi tiết của từng hộ, từng em; không gắn thẻ vị trí chính xác nhà dân.
- Kết bằng việc tiếp theo nếu có: đợt sau, hạng mục còn thiếu, cách người đọc có thể góp qua kênh chính thức.
Bài đăng như vậy ít câu cảm thán, ít ảnh xúc động hơn, nhưng người đọc tin hơn, và người được giúp không phải ngượng khi đọc.
Khi người đóng góp muốn “thấy tận mắt”
Nhiều người đóng góp muốn thấy ảnh người nhận để chắc chắn tiền đã tới đúng chỗ. Mong muốn ấy chính đáng, nhưng ảnh không phải cách duy nhất, cũng không phải cách tốt nhất. Ảnh có thể dàn dựng; biên bản có chữ ký và xác nhận của xã, trường, đoàn thể, cộng với sao kê tài khoản, mới là bằng chứng có giá trị. Ảnh hàng hoá trước khi trao, ảnh công trình trước và sau, cộng với lần cập nhật sau vài tháng về việc món hỗ trợ có được dùng không, cho người đóng góp một bức tranh đầy đủ hơn nhiều so với một tấm ảnh trao quà.
Hãy giải thích nguyên tắc của nhóm ngay từ khi kêu gọi: nhóm không đăng ảnh rõ mặt người nhận, nhất là trẻ em; báo cáo bằng biên bản, sao kê và ảnh hàng hoá, công trình. Người đóng góp nào cần kiểm chứng thêm có thể được cung cấp liên lạc của đầu mối địa phương để hỏi trực tiếp.
Phần lớn người đóng góp hiểu và ủng hộ khi được giải thích. Những ai vẫn đòi ảnh từng người nhận để “cho chắc” có lẽ chưa phải người đóng góp hợp với cách làm của nhóm, và nhóm có quyền từ chối khoản góp ấy để giữ nguyên tắc.
Livestream và quay video: thêm vài điều cần giữ
Video và phát trực tiếp làm rủi ro tăng lên vì khó kiểm soát ai lọt vào khung hình và điều gì được nói ra. Nếu nhóm muốn quay:
- Báo trước với đầu mối và người có mặt rằng sẽ quay; ai không muốn xuất hiện thì có chỗ đứng ngoài khung hình.
- Quay cảnh làm việc của đoàn, cảnh vật, công trình; tránh quay cận người nhận, nhất là trẻ em.
- Không phỏng vấn người nhận về hoàn cảnh khó khăn trước ống kính, kể cả khi họ đồng ý vì nể.
- Không phát trực tiếp từ trong nhà dân, lớp học khi đang có hoạt động.
- Xem lại video trước khi đăng, làm mờ khuôn mặt, biển số xe, tên trường nếu cần.
- Gỡ ngay nếu người trong video hoặc gia đình yêu cầu, và cảm ơn họ đã nói thẳng.
Một video mười giây quay cảnh các thành viên đoàn bê thùng áo mưa vào trường, kèm con số cụ thể, có khi được chia sẻ nhiều hơn một video dài đầy nước mắt, và không làm ai phải ngượng.
Kể câu chuyện của vùng đất, không chỉ câu chuyện của đoàn
Một cách nghĩ khác về truyền thông thiện nguyện là coi mình là người kể chuyện cho vùng đất, không phải cho đoàn. Thay vì đăng ảnh người nhận quà, hãy kể về con đường đất đỏ mùa mưa mà học sinh đi tới lớp, về thầy cô đã ở lại điểm trường bao năm, về bể nước mà cả trường cùng góp công đào móng. Những câu chuyện ấy cho người đọc hiểu vì sao cần chung tay, mà vẫn giữ phẩm giá cho người ở đó.
Với cộng đồng người yêu Tà Đùng, cách kể này còn có ích lâu dài: nó cho người ngoài một hình ảnh đầy đủ hơn về vùng hồ, nơi có khó khăn thật nhưng cũng có con người chủ động, có sản vật, có cảnh đẹp và có những nếp sống đáng quý. Người đọc được kể như vậy sẽ muốn đến thăm, mua sản phẩm, quay lại, chứ không chỉ chuyển khoản một lần.
Cuối cùng, nên nhường tiếng nói cho người địa phương. Nếu thầy cô, cán bộ thôn muốn chia sẻ về hoạt động trên trang của họ, đó là bài đăng giá trị nhất. Đoàn chỉ cần chia sẻ lại, với lời cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm từ thiện có được đăng ảnh người nhận lên mạng không?
Chỉ nên đăng khi người trong ảnh đồng ý, và với trẻ em cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Ngay cả khi được đồng ý, nên tránh ảnh cận mặt kèm hoàn cảnh riêng. Cách an toàn là chụp hàng hoá, công trình, đoàn đang làm việc, quang cảnh từ xa.
Báo cáo từ thiện không có ảnh người nhận thì làm sao người góp tin?
Biên bản trao có chữ ký và xác nhận của xã, trường hoặc đoàn thể, cộng với sao kê tài khoản riêng của cuộc vận động, là bằng chứng giá trị hơn ảnh. Có thể cung cấp liên lạc đầu mối địa phương để người góp hỏi trực tiếp nếu muốn kiểm chứng thêm.
Chụp ảnh học sinh khi trao quà ở trường có được không?
Chỉ khi nhà trường đồng ý và cha mẹ các em được thông báo. Nên chụp từ phía sau, từ xa, hoặc chụp đồ dùng đã xếp sẵn; không chụp cận mặt, không bắt các em xếp hàng cảm ơn hay biểu diễn để chụp. Không kèm tên, lớp, hoàn cảnh của từng em.
Nếu người dân yêu cầu gỡ ảnh đã đăng thì sao?
Gỡ ngay, xin lỗi và cảm ơn họ đã nói thẳng. Kiểm tra các nơi khác ảnh đã được chia sẻ lại để gỡ nếu có thể. Đây là quyền của họ đối với hình ảnh của mình, và cách nhóm phản ứng sẽ quyết định địa phương có còn sẵn lòng đón nhóm lần sau hay không.
Có nên treo băng rôn tên đoàn khi trao quà không?
Không cần thiết. Băng rôn đặt cạnh người nhận biến buổi trao thành phông nền quảng cáo cho đoàn. Nếu là doanh nghiệp tài trợ cần ghi nhận, có thể ghi trong báo cáo, trên biên bản hoặc gắn một bảng nhỏ ở công trình nếu địa phương đồng ý, thay vì chụp cùng người nhận.
Viết bài kêu gọi từ thiện thế nào để không bi thảm hoá?
Nêu nhu cầu cụ thể bằng ngôn ngữ trung tính, kèm con số và đầu mối xác nhận; nói rõ sẽ làm gì, khi nào báo cáo. Tránh từ ngữ như nghèo khổ, đáng thương, tránh kể chi tiết bệnh tật, nợ nần của từng hộ. Người đọc tin vào sự rõ ràng hơn là nước mắt.