Cách giúp học sinh điểm trường ở Tà Đùng có ích nhất là hỏi nhà trường trước rồi tặng đúng lúc: đồ dùng học tập trước và đầu năm học, áo mưa, áo ấm trước mùa mưa, học bổng nhỏ đều đặn có theo dõi, và những hạng mục cơ sở vật chất mà ngân sách chưa kịp làm. Đi qua ban giám hiệu giúp quà đúng cỡ, đúng em, không trùng với đoàn khác và không làm xáo trộn giờ học.
Ở các xã vùng cao như Tà Đùng, nhiều trường có điểm chính và các điểm trường lẻ đặt ở thôn, bon xa để các em nhỏ không phải đi quá xa. Học sinh ở điểm lẻ thường là các em mầm non, tiểu học; lên lớp lớn hơn thì về điểm chính hoặc trường trung học cơ sở. Đường từ nhà tới lớp của nhiều em là đường đất đỏ, mùa mưa trơn trượt, mùa khô bụi.
Bài viết đi qua những món hỗ trợ thật sự có ích, những món nên tránh, cách tổ chức trao quà không làm gián đoạn lớp học và các hình thức đỡ đầu lâu dài cho các em.
Đời sống đi học ở các điểm trường quanh hồ
Hình ảnh quen thuộc ở vùng hồ là các em nhỏ đi bộ hoặc được bố mẹ chở xe máy theo đường đất qua các vườn cà phê để tới điểm trường. Mùa mưa, đất đỏ bám dính, áo quần dễ ướt, lấm; mùa khô thì nắng và bụi. Những ngày mưa to kéo dài, chuyện đi học đều đặn của các em phụ thuộc nhiều vào đường sá và áo mưa.
Ở các thôn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, tiếng Việt chưa phải ngôn ngữ ở nhà của một số em lúc mới vào lớp. Giáo viên điểm trường vì thế làm thêm nhiều việc hơn dạy chữ: dạy nói, giữ các em ở lại lớp, vận động gia đình cho con đi học đều. Nhiều thầy cô ở xa nhà, sống tại khu tập thể của trường.
Cha mẹ nhiều em bận vườn theo mùa vụ, nhất là mùa thu hoạch cà phê cuối năm, nên có giai đoạn các em lớn phải trông em nhỏ hoặc theo bố mẹ lên rẫy. Những hỗ trợ giúp các em đi học đều, như áo mưa, bữa ăn, đồ dùng đầy đủ, có ý nghĩa hơn so với những món quà mang tính thời điểm. Giáo viên điểm trường thường là người đầu tiên nhận ra em nào bắt đầu nghỉ học nhiều, và cũng là người biết hỗ trợ nào kéo được các em trở lại lớp.
Nên tặng gì, vào lúc nào
Bảng dưới gợi ý các nhóm hỗ trợ cho học sinh điểm trường và thời điểm hợp lý. Số lượng, cỡ, chủng loại cụ thể phải hỏi nhà trường:
| Món hỗ trợ | Thời điểm hợp lý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vở, bút, thước, cặp sách | Trước và đầu năm học | Hỏi danh mục theo từng khối lớp; tránh mua lẫn loại không dùng |
| Áo mưa, ủng, dép quai hậu | Trước mùa mưa | Áo mưa trẻ em dạng bộ hoặc áo choàng có mũ, đúng cỡ; nên có cỡ dự phòng |
| Áo ấm, khăn, tất | Trước những tháng đêm lạnh | Ưu tiên đồ mới; đồ cũ phải sạch, còn tốt |
| Sách thiếu nhi, tủ sách lớp | Bất kỳ lúc nào | Sách phù hợp lứa tuổi, chữ to, nhiều hình; hỏi trường đã có sách gì |
| Học bổng nhỏ theo năm | Đầu năm học hoặc theo học kỳ | Trao qua trường, có theo dõi việc học; cam kết ít nhất vài năm |
| Đồ chơi ngoài trời, dụng cụ thể thao | Bất kỳ lúc nào | Chọn loại bền, an toàn, không cần điện |
| Cơ sở vật chất: quạt, đèn, bàn ghế, bể nước, nhà vệ sinh | Theo khảo sát của trường | Cần thống nhất với trường và ngành giáo dục; tính người bảo trì |
Nhiều trường đã nhận đủ vở bút từ các chương trình khác ngay đầu năm. Khi đó, hỏi xem trường có thiếu hạng mục nào lớn hơn mà một nhóm có thể góp, thay vì mang thêm vở.
Những món nên tránh hoặc cân nhắc kỹ
Không phải món quà nào mang tới trường cũng có ích. Một số món nên tránh hoặc phải hỏi trước:
- Bánh kẹo, nước ngọt số lượng lớn: các em vui trong chốc lát, nhưng không có ích cho sức khoẻ và để lại rác bao bì cho trường.
- Đồ điện tử, máy tính bảng cho cá nhân học sinh: khó bảo quản, dễ hỏng, có thể gây xa cách giữa các em; nếu cần thiết bị, nên trao cho trường quản lý.
- Quần áo cũ chưa giặt, quá cỡ, không hợp thời tiết, hoặc có hình in không phù hợp trẻ nhỏ.
- Sách cũ rách, sách người lớn, sách tham khảo không hợp chương trình.
- Quà chỉ đủ cho một số em trong lớp: các em còn lại thấy bị bỏ rơi; nếu không đủ, hãy trao cho cả lớp một món chung.
- Tiền mặt trao thẳng cho các em nhỏ: dễ mất, dễ bị lấy, không ai theo dõi được.
Nguyên tắc dễ nhớ: món quà tốt là món quà mà thầy cô vui lòng cất giữ, phân phát và dùng tiếp sau khi đoàn đã về.
Tổ chức một buổi trao quà không làm gián đoạn lớp học
Một buổi trao quà ở điểm trường có thể gọn trong khoảng một tiết học nếu chuẩn bị trước:
- Thống nhất với ban giám hiệu ngày giờ, ưu tiên giờ ra chơi hoặc cuối buổi, tránh giờ kiểm tra.
- Gửi trước danh sách quà và số lượng để thầy cô chia theo lớp, theo em; đóng gói theo lớp từ ở nhà.
- Đến đúng giờ, nhờ thầy cô điều phối; đoàn chỉ hỗ trợ phát, không giữ các em đứng chờ lâu.
- Nếu có hoạt động cùng các em như đọc sách, chơi trò chơi, giữ ngắn và để giáo viên quyết định có làm hay không.
- Không phát biểu dài, không yêu cầu các em hát, cảm ơn hay cầm quà xếp hàng chụp ảnh.
- Xin biên bản trao nhận ký bởi nhà trường để làm báo cáo với người đóng góp.
Một buổi trao quà ngắn, gọn được thầy cô nhớ và chào đón lần sau hơn một buổi lễ dài với băng rôn và loa đài.
Đỡ đầu dài hạn: học bổng, bữa ăn và tủ sách
Học bổng nhỏ trao đều mỗi năm cho một em có hoàn cảnh khó khăn, có điều kiện là em tiếp tục đi học, thường tác động lớn hơn nhiều so với một món quà to một lần. Học bổng nên trao qua nhà trường, có thầy cô theo dõi và báo lại tình hình học tập. Cam kết nên kéo dài ít nhất hết một cấp học để em có động lực.
Ở nhiều điểm trường vùng cao, bữa ăn trưa hay bữa sáng là thứ giữ các em ở lại lớp. Một số trường được hỗ trợ ăn bán trú theo chính sách nhà nước cho học sinh vùng đặc biệt khó khăn; phần còn thiếu, như rau, thịt, gas, dụng cụ bếp, có thể được các nhóm thiện nguyện bù vào nếu trường có nhu cầu. Hỏi rõ trường đang được hỗ trợ gì để không chồng chéo.
Tủ sách lớp học là món quà rẻ nhưng sống lâu. Một kệ sách nhỏ với vài chục cuốn truyện tranh, sách khoa học thiếu nhi, có thầy cô quản lý và luân chuyển giữa các lớp, có thể phục vụ nhiều khoá học sinh. Nhóm có thể bổ sung sách mới mỗi năm thay vì mang tủ sách mới mỗi lần.
Chọn áo mưa, áo ấm cho các em thế nào
Áo mưa phải vừa và bền. Học sinh vùng hồ đi đường đất, có em đi bộ khá xa, nên áo mưa mỏng loại dùng một lần rách sau vài buổi. Chọn áo mưa trẻ em dày vừa, có mũ, có cỡ theo khối lớp; áo dạng bộ quần áo che được cả chân khi lội đường lấm. Màu sáng giúp các em dễ được nhìn thấy khi đi ven đường lúc trời tối sớm.
Áo ấm hợp kiểu thời tiết ẩm. Đêm và sáng sớm ở vùng cao có thể se lạnh, nhất là những ngày mưa dầm. Áo khoác có lớp lót, khăn, tất hữu ích hơn áo len dày khó khô. Hỏi trường cỡ áo của từng lớp, chuẩn bị dư vài cái cho em thiếu cỡ.
Dép và ủng. Dép quai hậu chắc chân hoặc ủng nhựa vừa chân giúp các em đi đường trơn an toàn hơn. Đây là món ít đoàn nghĩ tới nhưng giáo viên thường nhắc.
Ghi tên, đóng gói theo lớp. Nếu được trường đồng ý, đóng gói sẵn theo lớp và cỡ, kèm nhãn ghi lớp bên ngoài túi. Thầy cô chỉ việc phát, các em nhận đúng đồ của mình, không xảy ra tranh giành.
Giữ an toàn và quyền riêng tư của các em
Trẻ em là nhóm cần được bảo vệ kỹ nhất trong mọi hoạt động thiện nguyện. Người lạ không nên tự ý vào lớp, đưa các em đi đâu, hay ở riêng với các em khi không có giáo viên. Mọi hoạt động nên diễn ra ở nơi công khai, có thầy cô cùng có mặt.
Hình ảnh và thông tin của các em, như họ tên, lớp, hoàn cảnh gia đình, không nên đăng lên mạng kèm câu chuyện nghèo khó. Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý, và với trẻ em còn cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; Luật Trẻ em 2016 cũng đề cao quyền được bảo vệ đời sống riêng tư của trẻ. Nếu cần ảnh để báo cáo với người đóng góp, chụp quang cảnh chung, chụp từ phía sau, không thấy rõ mặt.
Bài riêng trong chuyên mục về chụp ảnh khi làm từ thiện đi sâu hơn vào chuyện này. Điều cần nhớ ngay: một bức ảnh đẹp với đoàn có thể là một nỗi ngượng kéo dài với em nhỏ khi lớn lên và thấy mình trên mạng.
Đừng quên các thầy cô
Giáo viên điểm trường là người giữ lớp học ở những nơi xa nhất. Nhiều thầy cô sống xa gia đình, ở nhà công vụ đơn sơ, đi lại vất vả mùa mưa. Một số đoàn chỉ tập trung vào học sinh mà quên rằng điều kiện sống và làm việc của giáo viên quyết định chất lượng lớp học.
Những hỗ trợ cho thầy cô có thể đơn giản: sửa mái nhà công vụ, tặng bình lọc nước, đèn sạc, áo mưa tốt, đồ dùng dạy học như giấy màu, bút màu, đồ dùng trực quan. Hỏi ban giám hiệu, đừng tự quyết, vì giáo viên thường ngại nhận quà cho riêng mình.
Thái độ tôn trọng cũng là một món quà. Đến đúng giờ, nghe theo sắp xếp của thầy cô, không chen vào giờ dạy, cảm ơn và báo lại kết quả sau chuyến đi. Những điều nhỏ ấy giúp nhà trường sẵn lòng đón các nhóm thiện nguyện khác về sau.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh điểm trường ở Tà Đùng cần gì nhất?
Không có câu trả lời chung cho mọi trường và mọi năm. Thường gặp là áo mưa, áo ấm đúng cỡ trước mùa mưa, đồ dùng học tập đầu năm, sách thiếu nhi và một số hạng mục cơ sở vật chất. Cách chắc nhất là hỏi ban giám hiệu trước ít nhất vài tuần.
Có nên tặng xe đạp cho học sinh vùng cao không?
Xe đạp hữu ích với học sinh lớn nhà xa trường, nhưng đường đồi dốc, đất đỏ trơn ở vùng hồ có thể làm việc đạp xe khó và kém an toàn với các em nhỏ. Hỏi nhà trường em nào thật sự cần, chọn xe vừa tầm, chắc chắn, kèm mũ bảo hiểm và có người sửa khi hỏng.
Trao học bổng cho học sinh thế nào để minh bạch?
Trao qua nhà trường, có danh sách do giáo viên đề xuất, có biên bản ký nhận của gia đình hoặc nhà trường. Ghi rõ điều kiện duy trì như tiếp tục đi học. Báo lại cho người đóng góp kết quả học tập chung của các em, không công khai thông tin riêng của từng em.
Mang sách cũ lên tặng trường có được không?
Được nếu sách còn tốt, sạch, phù hợp lứa tuổi và chương trình. Nên lọc kỹ ở nhà, bỏ sách rách, sách người lớn, sách tham khảo đã lỗi thời. Hỏi trường đang thiếu loại sách nào; sách thiếu nhi nhiều tranh, chữ to thường được dùng nhiều nhất ở điểm trường.
Có nên tổ chức văn nghệ, trò chơi cùng học sinh khi trao quà không?
Có thể nếu nhà trường đồng ý và không chiếm giờ học. Giữ hoạt động ngắn, đơn giản, để giáo viên dẫn dắt. Tránh biến các em thành người biểu diễn cho đoàn chụp ảnh. Hoạt động đọc sách cùng các em thường được thầy cô đánh giá cao hơn văn nghệ.
Nhóm ở xa, không lên được Tà Đùng thì giúp học sinh bằng cách nào?
Có thể liên hệ nhà trường để gửi đồ dùng qua đường bưu điện hoặc chuyển khoản tới tài khoản của trường theo hướng dẫn chính thức, nhận đỡ đầu học bổng cho một em, hoặc góp vào chương trình của Mặt trận, Hội Khuyến học. Luôn xin biên nhận và báo cáo lại.