Một buổi nhặt rác hay trồng cây ở Tà Đùng có ích thật khi được bàn trước với UBND xã, chủ rừng hoặc kiểm lâm, chọn đúng điểm và đúng mùa, giữ an toàn cho người tham gia khi làm gần nước và trên dốc, mang rác đã nhặt tới nơi xử lý thay vì đốt hay chôn tại chỗ, và có người chăm cây sau ngày trồng.
Hoạt động môi trường là cách chung tay dễ tham gia nhất với người yêu vùng hồ: không cần nhiều tiền, ai cũng góp được sức, và kết quả nhìn thấy ngay. Nhưng cũng chính vì dễ nên nhiều buổi nhặt rác kết thúc bằng những bao rác chất ở bờ hồ không ai chở đi, nhiều đợt trồng cây kết thúc bằng hàng cây chết khô sau mùa khô đầu tiên.
Bài viết là hướng dẫn tổ chức từng bước cho nhóm bạn, nhóm khách du lịch, đoàn thanh niên hay doanh nghiệp muốn làm một buổi như vậy. Về chuyện rác trên hồ từ đâu ra và vì sao mắc lại ở bờ, chuyên mục Thiên nhiên và bảo tồn của trang có bài riêng; ở đây tập trung vào khâu tổ chức.
Vì sao cần bàn trước với địa phương
Bờ hồ, đảo nhỏ và đồi rừng quanh Tà Đùng không phải đất vô chủ. Có nơi thuộc Vườn quốc gia Tà Đùng, có nơi là rừng phòng hộ, có nơi là đất của hộ dân hay của đơn vị quản lý hồ chứa. Vào những khu vực này, nhất là rừng đặc dụng, cần tuân theo quy định quản lý rừng; trồng cây trên đất rừng cần sự đồng ý và hướng dẫn của chủ rừng.
Bàn trước cũng giúp chọn điểm có ích nhất. Cán bộ xã, kiểm lâm hay người dân ven hồ biết đoạn bờ nào rác hay dạt vào, khu đất trống nào đang cần phủ xanh, loại cây nào hợp. Nhóm từ xa tự chọn điểm theo cảm tính thường chọn chỗ đẹp, dễ đi, trong khi chỗ cần làm lại nằm khuất.
Cuối cùng, địa phương là nơi giải quyết khâu khó nhất: rác nhặt xong để ở đâu, ai chở tới điểm tập kết. Không có sự phối hợp này, buổi nhặt rác dễ thành chuyển rác từ bờ hồ lên ven đường. Một buổi gặp hay cuộc gọi với xã, với tổ thu gom rác của địa phương nếu có, là bước không thể bỏ.
Bàn trước còn mở ra cơ hội làm cùng người địa phương: đoàn thanh niên xã, học sinh lớn của trường, hội phụ nữ thôn. Một buổi có cả người ở xa lẫn người ở đây cùng làm khác hẳn một buổi chỉ có khách đến dọn, vì người địa phương sẽ là người giữ cho đoạn bờ ấy sạch sau khi đoàn về, và họ biết rõ chỗ nào cần làm trước.
Chọn mùa và chọn việc
Nhặt rác làm được quanh năm, trồng cây thì phụ thuộc mùa. Bảng dưới gợi ý theo nhịp chung của vùng cao Tây Nguyên; thời gian cụ thể nên hỏi người địa phương vì mỗi năm mưa sớm muộn khác nhau:
| Thời điểm | Việc phù hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mùa khô | Nhặt rác bờ hồ khi mực nước xuống, lộ ra rác mắc ở bãi; dọn dẹp lối đi, khu sinh hoạt chung | Nắng gắt, mang đủ nước uống, mũ; không đốt rác vì nguy cơ cháy rừng mùa khô |
| Đầu mùa mưa | Đào hố, chuẩn bị đất, trồng cây khi mưa đã đều | Cây trồng đúng lúc có cả mùa mưa để bén rễ trước mùa khô |
| Giữa mùa mưa | Trồng dặm, chăm cây, làm cỏ quanh gốc | Đường đất trơn, dốc dễ trượt; hạn chế nhóm đông, tránh ngày mưa lớn |
| Cuối mùa mưa | Kiểm tra tỷ lệ cây sống, tưới phủ gốc chuẩn bị mùa khô | Phủ gốc bằng rơm, lá khô giữ ẩm |
Sai lầm phổ biến nhất của các đợt trồng cây là trồng vào cuối mùa mưa hay giữa mùa khô vì trùng kỳ nghỉ của đoàn. Cây chưa kịp bén rễ đã gặp nắng hạn và chết. Trồng muộn thì phải có người tưới, và việc này cần tính trước.
Trồng cây: chọn cây, chọn chỗ và người chăm
Chọn cây theo tư vấn của chủ rừng, kiểm lâm. Trên đất rừng, ưu tiên cây bản địa hoặc loài được cơ quan quản lý khuyến nghị, không tự mang cây ngoại lai vào trồng. Cây ngoại lai có thể lấn át cây bản địa, ảnh hưởng hệ sinh thái mà Vườn quốc gia đang giữ.
Trên đất của trường, nhà văn hoá, hộ dân. Có thể trồng cây bóng mát, cây ăn trái theo mong muốn của người sở hữu đất. Hỏi họ muốn cây gì và ai sẽ chăm. Cây do chính người sử dụng chọn có khả năng được chăm tốt hơn.
Ít mà sống còn hơn nhiều mà chết. Một trăm cây được chăm đến khi đứng vững có giá trị hơn một nghìn cây trồng vội. Con số trồng là thứ đẹp trên báo cáo, nhưng tỷ lệ cây sống sau một năm mới là thước đo thật.
Có kinh phí chăm sóc. Thuê người địa phương tưới, làm cỏ, trồng dặm trong một hai năm đầu, hoặc thoả thuận với trường học, đoàn thanh niên xã nhận chăm. Khoản này nên nằm trong ngân sách ngay từ đầu, không phải chuyện tính sau.
Các bước tổ chức một buổi nhặt rác ven hồ
Một buổi nhặt rác cho nhóm vài chục người, kéo dài nửa ngày, có thể chuẩn bị theo trình tự sau:
- Liên hệ địa phương chọn điểm, thời gian, hỏi nơi tập kết rác và phương tiện chở rác sau buổi làm.
- Khảo sát điểm trước một lần nếu được: lối xuống bờ, độ dốc, có chỗ bùn lún hay đá trơn không, có chỗ đậu xe, chỗ rửa tay.
- Chuẩn bị dụng cụ: găng tay dày, kẹp gắp rác, bao dày loại lớn chia màu cho từng loại rác, ủng, nước uống, túi sơ cứu, áo phao nếu làm sát mép nước hay trên thuyền.
- Phân công: một người phụ trách an toàn, một người theo dõi phân loại, nhóm nhỏ theo từng đoạn bờ; người lớn đi cùng trẻ em.
- Dặn trước nguyên tắc: không nhặt vật sắc nhọn bằng tay, không động vào bơm kim tiêm hay vật lạ mà báo người phụ trách, không xuống nước sâu.
- Phân loại ngay tại chỗ: chai nhựa, túi nilon, xốp, thuỷ tinh, kim loại, rác khác; vật có thể tái chế để riêng.
- Chở rác về điểm tập kết đã thống nhất; không để bao rác lại ven bờ qua đêm, mưa sẽ cuốn ngược xuống hồ.
- Ghi nhận kết quả: số bao, loại rác chủ yếu, đoạn bờ đã làm; gửi lại cho xã và cộng đồng.
Phần ghi nhận cuối cùng tưởng nhỏ nhưng có ích: biết loại rác nào nhiều nhất giúp cộng đồng và chính quyền tìm cách giảm từ nguồn, chẳng hạn nếu chai nhựa từ khách du lịch chiếm phần lớn thì giải pháp nằm ở các điểm dịch vụ và chính khách đến chơi.
An toàn khi làm việc gần nước và trên dốc
Bờ hồ chứa thường dốc, đất đỏ ướt trơn, có chỗ bùn lún khi mực nước vừa rút. Người tham gia nên đi giày, ủng có đế bám, không đi dép tông. Không ai xuống nước để vớt rác nếu không có áo phao và người giám sát; rác ở chỗ nước sâu để lại hoặc dùng thuyền có người lái quen vùng nước.
Nếu dùng thuyền để nhặt rác quanh đảo, mọi người trên thuyền phải mặc áo phao, không chở quá số người, không đứng lên nghiêng người ra mép thuyền. Theo dõi thời tiết; mặt hồ rộng có thể nổi gió, sóng khi trời chuyển mưa. Người lái thuyền địa phương là người quyết định có ra hồ hay không.
Làm việc dưới nắng mùa khô dễ mất nước, say nắng; dưới mưa mùa mưa dễ cảm lạnh. Chuẩn bị nước uống, mũ, áo mưa, đồ thay. Trẻ em tham gia phải có người lớn kèm sát và chỉ làm ở đoạn bờ bằng, xa mép nước.
Rác nhặt xong đi đâu
Khâu xử lý rác quyết định buổi nhặt rác có ý nghĩa hay không. Không đốt rác tại bờ hồ hay trong rừng: khói độc, nguy cơ cháy lan nhất là mùa khô. Không chôn rác nhựa xuống đất ven hồ: mưa sẽ làm trôi ra lại, và nhựa không phân huỷ.
Cách đúng là chở về điểm tập kết rác của xã hoặc nơi có xe thu gom, theo hướng dẫn của địa phương. Ở những vùng xa, hệ thống thu gom có thể chưa phủ hết; khi đó nhóm cần tính phương án chở rác ra khu vực có thu gom, coi đó là một khoản chi trong ngân sách.
Phần rác có thể tái chế như chai nhựa, lon kim loại có thể bán cho người thu mua phế liệu trong vùng hoặc tặng lại cho các hộ đang làm nghề này. Đây là cách nhỏ để rác thành thu nhập cho người địa phương thay vì thành gánh nặng.
Một số loại rác cần xử lý riêng: pin cũ, bóng đèn, bình xịt, chai lọ thuốc bảo vệ thực vật nhặt được ven vườn, ven hồ. Những thứ này không bỏ chung với rác sinh hoạt; để riêng trong bao kín, ghi chú bên ngoài và hỏi địa phương nơi tiếp nhận. Bao bì thuốc bảo vệ thực vật ở vùng trồng cà phê, hồ tiêu là loại rác nguy hại thường gặp, người nhặt phải đeo găng tay và không tái sử dụng.
Từ một buổi tới một nếp quen
Một buổi nhặt rác làm sạch được một đoạn bờ trong ít ngày. Muốn bờ hồ sạch lâu, cần thay đổi thói quen: điểm dịch vụ du lịch có thùng rác và người thu gom; khách mang rác về; người dân có chỗ bỏ rác thay vì vứt xuống khe suối. Các nhóm thiện nguyện có thể góp vào những thay đổi này: tặng thùng rác cho bến thuyền theo yêu cầu của địa phương, hỗ trợ tổ thu gom rác của thôn, làm hoạt động giáo dục môi trường ở trường học.
Cách làm bền nhất là lặp lại theo định kỳ cùng người địa phương. Một nhóm cam kết mỗi năm hai lần quay lại cùng một đoạn bờ, cùng đoàn thanh niên xã, sẽ thấy rõ rác tăng hay giảm, và dần dần biến buổi nhặt rác thành một nếp sinh hoạt chung của cộng đồng người yêu Tà Đùng.
Mỗi buổi làm cũng là dịp để người ở xa gặp người ở đây trong một việc chung, không phải quan hệ khách và chủ, người cho và người nhận. Sự gắn bó nảy ra từ những buổi như vậy thường bền hơn nhiều so với một chuyến du lịch.
Câu hỏi thường gặp
Tự tổ chức nhặt rác ở hồ Tà Đùng có cần xin phép không?
Nhặt rác ở nơi công cộng không cần thủ tục phức tạp, nhưng nên báo UBND xã để được chỉ điểm cần làm và cách xử lý rác. Vào khu vực Vườn quốc gia hoặc rừng phòng hộ, đi thuyền ra đảo, cần liên hệ đơn vị quản lý trước và làm theo hướng dẫn của họ.
Trồng cây ở Tà Đùng nên chọn loại cây gì?
Trên đất rừng, chọn theo tư vấn của chủ rừng, kiểm lâm, ưu tiên cây bản địa, không mang cây ngoại lai vào. Trên đất trường học, nhà văn hoá hay đất hộ dân, chọn cây theo mong muốn của người sở hữu và người sẽ chăm. Câu hỏi quan trọng hơn loại cây là ai chăm sau ngày trồng.
Mùa nào trồng cây ở Tà Đùng thì cây dễ sống?
Trồng khi mùa mưa đã đều, thường vào khoảng đầu mùa mưa, để cây có cả mùa mưa bén rễ trước khi gặp mùa khô. Trồng vào cuối mùa mưa hay mùa khô thì phải có người tưới thường xuyên. Thời điểm cụ thể từng năm nên hỏi người địa phương.
Có nên đốt rác nhặt được để đỡ phải chở đi không?
Không. Đốt rác nhựa tạo khói độc và có nguy cơ gây cháy, nhất là mùa khô gần rừng. Chôn rác cũng không được vì mưa sẽ làm trôi ra. Rác cần chở về điểm tập kết của địa phương; nếu xa, hãy coi chi phí chở rác là một phần bắt buộc của buổi làm.
Trẻ em có nên tham gia nhặt rác ven hồ không?
Có thể, đây là cách giáo dục môi trường tốt. Nhưng trẻ phải có người lớn kèm sát, chỉ làm ở đoạn bờ bằng, xa mép nước, đeo găng tay, dùng kẹp gắp, không nhặt vật sắc nhọn hay vật lạ. Khi đi thuyền, trẻ phải mặc áo phao vừa cỡ.
Doanh nghiệp muốn tài trợ hoạt động môi trường ở Tà Đùng nên bắt đầu thế nào?
Liên hệ UBND xã, Vườn quốc gia hoặc đoàn thanh niên xã để biết nhu cầu: thùng rác cho bến thuyền, hỗ trợ tổ thu gom, cây giống và công chăm sóc, chương trình giáo dục môi trường ở trường. Cam kết dài hạn vài năm, có báo cáo tỷ lệ cây sống, lượng rác giảm, có giá trị hơn một sự kiện lớn một lần.