Đi Tà Đùng cùng con, cha mẹ có thể biến chuyến đi thành bài học làm khách: dặn trẻ trước khi đi những điều không làm như tự hái trái, bứt lá, ném đá xuống hồ, trêu chó gà nhà người ta; cho trẻ tự mang túi rác của mình; dạy trẻ chào hỏi và xin phép; và để trẻ chơi với bạn nhỏ địa phương như bạn bè chứ không phải để ban phát. An toàn bên nước luôn đi trước mọi bài học.
Trẻ học bằng cách nhìn người lớn làm. Một đứa trẻ thấy bố mẹ hỏi chủ vườn trước khi vào, gom vỏ trái cây vào túi, cất máy khi bà cụ lắc đầu sẽ hiểu những điều ấy nhanh hơn bất kỳ lời giảng nào. Ngược lại, một đứa trẻ thấy bố mẹ vứt chai nước xuống hồ hay quát người bán hàng sẽ học đúng những điều đó.
Phần an toàn trẻ em trên thuyền, chỗ ở, đồ dùng đã được các chuyên trang về hồ và nơi ở trong hệ Tà Đùng viết kỹ. Bài này tập trung vào cách giúp trẻ trở thành vị khách tử tế, theo từng lứa tuổi, và một vài tình huống cha mẹ hay lúng túng.
Vì sao một chuyến đi vùng hồ hợp để dạy trẻ làm khách
Ở thành phố, trẻ ít có dịp làm khách theo nghĩa đầy đủ. Đi trung tâm thương mại, khu vui chơi, trẻ là khách hàng, mọi thứ được thiết kế để phục vụ, làm hỏng gì có người dọn, mua gì có người bán. Ở Tà Đùng, trẻ bước vào vườn của một gia đình, ngồi trên thuyền của một người lái, ăn cơm do một bà cụ nấu. Mỗi người đều có tên, có nhà, có công việc của họ.
Đó là cơ hội để trẻ hiểu rằng thế giới không chỉ xoay quanh mình: cây cà phê là công sức cả năm của một gia đình, mặt hồ là nơi người ta đánh cá, con chó sủa là đang giữ nhà cho chủ. Những hiểu biết như vậy trẻ mang theo được rất lâu, vượt khỏi chuyến đi.
Thiên nhiên cũng là người thầy. Trẻ thấy hoa cà phê trắng, nghe tiếng chim sáng sớm, nhìn sương trên hồ, sẽ tự hiểu vì sao phải nói nhỏ, vì sao không bẻ cành, vì sao không vứt rác. Cha mẹ chỉ cần gợi mở đúng lúc, không cần biến chuyến đi thành giờ học.
Trước chuyến đi: nói chuyện với con
Năm điều dưới đây nên nói với trẻ trước khi lên đường, bằng lời đơn giản hợp lứa tuổi. Trẻ biết trước sẽ hợp tác tốt hơn so với bị nhắc liên tục khi đã đến nơi.
- Mình sẽ đến nhà, đến vườn của người khác: giải thích rằng vùng hồ không phải khu vui chơi, mà là nơi các gia đình đang sống và làm việc.
- Muốn chạm, muốn hái, muốn vào thì hỏi: hỏi bố mẹ, hỏi chủ nhà. Câu hỏi con có thể sờ cây này không là câu trẻ nên quen nói.
- Rác của mình mình mang về: giao cho trẻ một túi nhỏ riêng để đựng rác của con. Trẻ thường thích được giao nhiệm vụ.
- Gần nước luôn có người lớn: không tự ra mép hồ, mép suối, bến thuyền khi không có bố mẹ đi cùng; lên thuyền là mặc áo phao.
- Gặp bạn nhỏ ở đó thì chơi cùng như bạn ở trường: chào bạn, rủ bạn chơi, không khoe đồ, không chê bạn.
Có thể cho trẻ xem ảnh vùng hồ, vườn cà phê, nhà sàn trước khi đi và kể vài điều về người sống ở đó. Trẻ tò mò từ trước sẽ quan sát kỹ hơn khi đến nơi.
Gợi ý theo lứa tuổi
Trẻ ở mỗi lứa tuổi hiểu và làm được những việc khác nhau. Bảng dưới gợi ý việc phù hợp cho từng nhóm tuổi; cha mẹ điều chỉnh theo tính cách của con.
| Lứa tuổi | Trẻ có thể làm | Cha mẹ cần lưu ý |
|---|---|---|
| Dưới 4 tuổi | Chào hỏi theo bố mẹ, bỏ rác vào túi khi được nhắc | Giữ trẻ trong tầm tay ở mọi nơi gần nước, dốc, vườn có gai |
| 4–7 tuổi | Tự cầm túi rác, hỏi trước khi chạm vào cây, chào người lớn | Nhắc nhẹ nhàng, khen khi trẻ làm đúng, không quát trước mặt người lạ |
| 8–11 tuổi | Hỏi chuyện chủ vườn, chụp ảnh có xin phép, giúp gom rác cả nhà | Giao nhiệm vụ rõ, cho trẻ tự quyết một số việc nhỏ |
| 12 tuổi trở lên | Tìm hiểu trước về vùng đất, tự nhắc cả nhóm, chơi với bạn địa phương | Bàn với trẻ như người đi cùng, nghe ý kiến của trẻ |
Với trẻ nhỏ, đừng kỳ vọng làm đúng ngay. Mục tiêu là hình thành thói quen qua nhiều chuyến đi, không phải hoàn hảo trong một lần. Cha mẹ làm mẫu đều đặn quan trọng hơn mọi lời nhắc.
Những điều trẻ hay làm và cách hướng trẻ
Hái hoa, bứt lá, bẻ cành. Trẻ thích cầm nắm thứ mình thấy đẹp. Thay vì cấm đoán, hướng trẻ ngắm kỹ, ngửi hoa cà phê ngay trên cành, chụp ảnh, vẽ lại. Nếu muốn mang về thứ gì, chọn lá rụng, hạt rơi ở chỗ không phải vườn của ai.
Ném đá xuống hồ. Ném thia lia là trò quen thuộc, nhưng bên bến thuyền, gần chỗ người đang câu cá, gần lồng bè thì có thể gây nguy hiểm và làm phiền. Chỉ ném ở chỗ vắng, khi đã nhìn kỹ không có ai, và không lấy đá từ bờ kè, nền nhà cũ.
Đuổi gà, trêu chó, chọc trâu bò. Giải thích rằng đó là vật nuôi của gia đình, có thể sợ, có thể cắn, có thể húc. Chó giữ nhà ở vùng quê không quen với trẻ lạ; dạy trẻ đứng yên, không chạy khi chó sủa và chờ người lớn.
Chạy vào sân phơi, giẫm lên cà phê. Lớp hạt phơi trông như thảm, trẻ rất thích bước lên. Dặn trước và giữ trẻ khi đi qua sân phơi.
La hét, chạy nhảy trong nhà dân. Trẻ hiếu động là bình thường, nhưng trong nhà người khác cần nhẹ nhàng. Cho trẻ ra sân chơi nếu chủ nhà đồng ý.
Chê đồ ăn, chê nhà cửa. Trẻ nói thật những gì mình thấy. Dạy trẻ rằng không thích thì nên nói nhỏ với bố mẹ, không nói trước mặt chủ nhà.
Chơi với bạn nhỏ địa phương
Một trong những phần đáng nhớ nhất của chuyến đi với trẻ có khi là những giờ chơi cùng bạn nhỏ trong thôn: chạy trên đồi, xem bạn trèo cây, học bạn đan cỏ, câu cá cùng nhau. Trẻ con kết bạn nhanh hơn người lớn rất nhiều, và những trò chơi chung có thể dạy trẻ thành phố nhiều điều về sự khéo léo, tự lập.
Để giờ chơi được bình đẳng, cha mẹ nên nhắc trẻ không khoe đồ chơi đắt tiền, điện thoại, máy tính bảng, không so sánh nhà cửa, quần áo. Nếu mang đồ chơi theo, khuyến khích trẻ cho bạn chơi cùng chứ không phải chơi một mình trước mặt bạn.
Cũng tránh biến giờ chơi thành dịp phát quà. Việc người lớn phát kẹo, bánh, tiền cho trẻ địa phương trước mặt con mình vô tình dạy con rằng bạn kia là người cần được cho, còn con là người cho. Nếu muốn tặng bạn món gì, để trẻ tự tặng như tặng một người bạn, và tặng qua cha mẹ của bạn.
Hỏi cha mẹ của các bạn nhỏ trước khi để trẻ chơi cùng ở xa nhà, ra gần hồ, hay trước khi chụp ảnh các bạn. Người lớn hai bên biết nhau thì trẻ chơi cũng an toàn hơn.
Khi trẻ thấy những điều khác nhà mình
Ở vùng hồ, trẻ thành phố sẽ thấy nhiều điều lạ: nhà sàn, nhà gỗ, bếp củi, bạn nhỏ đi chân đất, người lớn gùi nặng trên lưng, đường đất lầy, điểm trường nhỏ chỉ vài phòng. Trẻ sẽ hỏi, và những câu hỏi ấy là dịp tốt để nói chuyện với con về sự khác biệt mà không biến nó thành sự hơn kém.
Khi trẻ hỏi sao bạn không đi dép, sao nhà bạn không có tivi to, cha mẹ có thể giải thích rằng mỗi gia đình sống theo điều kiện và nếp quen của mình, rằng bạn đi chân đất trên đồi vì quen và thấy chắc chân hơn, rằng nhà bạn có vườn cà phê, có hồ để câu cá mà nhà mình không có. Tránh những câu như bạn nghèo nên mới vậy, con phải biết ơn vì con sướng hơn bạn; những câu này dạy trẻ nhìn người khác từ trên xuống.
Trẻ cũng có thể nhận ra những điều bạn nhỏ địa phương giỏi hơn mình: leo đồi nhanh, biết tên các loại cây, biết bắt cá bằng tay, biết giúp bố mẹ làm việc nhà. Cha mẹ nên chỉ cho trẻ thấy những điều ấy, để trẻ học cách tôn trọng người khác vì những gì họ biết và làm được, chứ không vì những gì họ có.
Nếu trẻ muốn giúp bạn, như gửi sách, gửi đồ dùng học tập, cha mẹ và trẻ nên hỏi nhà trường hoặc gia đình bạn xem cần gì, thay vì tự đoán.
An toàn bên nước: bài học không được thương lượng
Mọi bài học làm khách đều đứng sau an toàn. Hồ Tà Đùng có bờ dốc, nước sâu xuống nhanh ngay sát mép, đất đỏ ven hồ trơn khi ướt. Trẻ nhỏ có thể đuối nước rất nhanh và lặng lẽ, không vùng vẫy kêu cứu như trên phim. Các tổ chức y tế thế giới đã nhiều lần cảnh báo đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em.
Quy tắc đơn giản: gần nước luôn có một người lớn nhìn trẻ liên tục, không làm việc khác, không nhìn điện thoại. Trên thuyền, trẻ mặc áo phao đúng cỡ trẻ em, cài đủ khoá, ngồi giữa thuyền, không thò tay chân ra ngoài. Không cho trẻ tắm hồ ở chỗ không có bãi tắm an toàn và người trông.
Dạy trẻ cả cách phản ứng: thấy bạn rơi xuống nước thì hô to gọi người lớn, không tự nhảy xuống cứu. Bài học này có thể cứu hai mạng người.
Sau chuyến đi: giúp trẻ giữ lại điều đã học
Về nhà, hỏi trẻ nhớ nhất điều gì, thích ai nhất, có điều gì làm trẻ ngạc nhiên. Trẻ thường nhớ những chi tiết người lớn không để ý: con chó nhà bác lái thuyền, cái gùi của bà cụ, trò chơi của bạn nhỏ. Từ những chi tiết ấy, cha mẹ kể thêm về cách người ở vùng hồ sống, làm việc.
Nếu đã hứa gửi ảnh cho gia đình nào, cho trẻ cùng chọn ảnh và gửi. Nếu trẻ muốn gửi tặng bạn nhỏ một món, cùng trẻ chọn món phù hợp và gửi qua người quen. Những việc nhỏ như vậy giúp trẻ hiểu rằng quan hệ với người mình gặp không kết thúc khi chuyến đi kết thúc.
Túi rác nhỏ của trẻ trong chuyến đi có thể trở thành thói quen ở nhà: phân loại rác, mang bình nước riêng khi đi học. Một chuyến đi Tà Đùng, nếu làm đúng, để lại nhiều hơn những bức ảnh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên đưa đi Tà Đùng?
Không có tuổi cố định; trẻ nhỏ vẫn đi được nếu cha mẹ chuẩn bị kỹ về an toàn, chỗ ở, đường xá. Từ khoảng bốn, năm tuổi trẻ đã hiểu và làm theo được những điều cơ bản như hỏi trước khi chạm, mang rác về, chào hỏi người lớn.
Có nên để trẻ hái cà phê, hái trái trong vườn không?
Chỉ khi chủ vườn cho phép và có người hướng dẫn cách hái không làm hại cây. Nếu đi nơi có dịch vụ trải nghiệm làm vườn, đó là dịp tốt để trẻ học. Không để trẻ tự hái ở vườn của người khác.
Trẻ muốn cho bạn nhỏ địa phương kẹo, đồ chơi thì sao?
Khuyến khích trẻ chơi cùng và chia sẻ đồ chơi như với bạn bè. Nếu muốn tặng, để trẻ tự tặng như một người bạn và trao qua cha mẹ của bạn, tránh phát kẹo, tiền trên đường như ban phát.
Làm sao để trẻ không chạy ra gần mép hồ?
Dặn trước, giữ trẻ trong tầm tay ở gần nước, luôn có một người lớn trông liên tục. Chọn nơi ở có rào chắn hoặc khoảng cách an toàn tới mép nước. Với trẻ nhỏ, có thể cho mặc áo phao cả khi chơi ở bờ.
Trẻ chê đồ ăn trước mặt chủ nhà thì xử lý thế nào?
Nhẹ nhàng xin lỗi chủ nhà, sau đó nói riêng với trẻ rằng không thích thì nên nói nhỏ với bố mẹ. Không quát mắng trẻ trước mặt người khác. Trước bữa ăn, có thể dặn trẻ cách cư xử khi gặp món lạ.
Có nên cho trẻ chụp ảnh các bạn nhỏ địa phương không?
Dạy trẻ hỏi bạn và hỏi cha mẹ của bạn trước khi chụp, giống như người lớn xin phép. Ảnh chỉ để giữ kỷ niệm hoặc gửi lại cho gia đình bạn; không đăng công khai ảnh các bạn nhỏ khi chưa được gia đình đồng ý.