Muốn làm tình nguyện viên ở Tà Đùng cho có ích, hãy chọn việc hợp với kỹ năng thật của mình, đi qua một đầu mối chính thức như nhà trường, đoàn thanh niên xã hay tổ chức đang có chương trình tại chỗ, ở đủ lâu để việc làm có kết quả, tự lo chi phí ăn ở, giữ an toàn cho bản thân và tôn trọng nếp sống của cộng đồng.
Nhiều bạn trẻ yêu Tà Đùng sau một chuyến đi chơi và muốn quay lại làm điều gì đó cho vùng hồ. Đó là mong muốn đáng quý. Nhưng tình nguyện ở vùng cao không giống một chuyến du lịch có thêm hoạt động; người địa phương phải bỏ thời gian đón, hướng dẫn, lo chỗ ở cho tình nguyện viên. Nếu tình nguyện viên chỉ ở hai ngày, làm việc mình không giỏi, thì người được giúp có khi lại là người phải giúp.
Bài viết đi qua các loại việc tình nguyện thường có ích ở vùng hồ, cách tìm đầu mối, những chuẩn bị cần thiết, các nguyên tắc ứng xử, cùng những cạm bẫy phổ biến của mô hình du lịch tình nguyện.
Tình nguyện viên giúp được gì ở vùng hồ
Câu hỏi đầu tiên không phải là “mình muốn làm gì” mà là “nơi đó cần gì mà mình làm được”. Ở các xã vùng cao như Tà Đùng, những việc người ngoài có thể giúp thường nằm ở khoảng trống giữa những gì nhà nước, nhà trường và người dân đang tự làm: một lớp kỹ năng ngắn hạn cho học sinh trong dịp hè, hỗ trợ tủ sách, giúp sửa sang lớp học, hoạt động môi trường, hỗ trợ kỹ thuật cho hợp tác xã, chụp ảnh và viết giới thiệu sản phẩm cho hộ dân làm du lịch.
Những việc đòi hỏi chuyên môn cao như khám chữa bệnh, tư vấn pháp lý, thiết kế công trình chỉ nên do người có chứng chỉ phù hợp làm, trong khuôn khổ chương trình có tổ chức, phối hợp với cơ quan chuyên ngành địa phương. Thiện chí không thay được chuyên môn, và sai sót trong những việc này có hậu quả thật.
Ngược lại, có những việc ai cũng làm được nếu chịu khó: nhặt rác, sơn lại tường lớp, đóng kệ sách, đọc truyện cho các em trong giờ ra chơi dưới sự sắp xếp của giáo viên, phụ giúp bếp ăn của trường. Những việc này không hào nhoáng nhưng cụ thể, và nhà trường thường thật sự cần thêm tay.
Ghép kỹ năng với việc phù hợp
Bảng dưới gợi ý cách ghép kỹ năng của tình nguyện viên với nhu cầu thường gặp ở vùng hồ. Việc cụ thể luôn do đầu mối địa phương quyết định:
| Bạn có | Có thể giúp | Cần phối hợp với |
|---|---|---|
| Kỹ năng sư phạm, ngoại ngữ, kỹ năng sống | Lớp hè ngắn hạn, câu lạc bộ đọc sách, kỹ năng an toàn cho học sinh | Ban giám hiệu, đoàn thanh niên xã |
| Tay nghề thợ: mộc, điện, sơn, xây | Sửa bàn ghế, kệ sách, đường điện lớp học, sơn tường | Nhà trường; thợ địa phương nếu có |
| Nông nghiệp, kỹ thuật canh tác | Chia sẻ kinh nghiệm với tổ hợp tác, hợp tác xã | Khuyến nông, hợp tác xã |
| Chụp ảnh, viết, thiết kế | Giới thiệu sản phẩm, homestay của hộ dân; tài liệu cho trường | Chính hộ dân, hợp tác xã, nhà trường |
| Y tế, dược có chứng chỉ | Truyền thông sức khoẻ, hỗ trợ đợt khám có tổ chức | Trạm y tế xã, cơ quan y tế |
| Sức khoẻ và thời gian | Nhặt rác, trồng cây, phụ bếp ăn, vận chuyển hàng | Xã, đoàn thể, nhà trường |
Nếu không thấy mình trong bảng, đừng nản. Tình nguyện viên tốt nhất thường không phải người giỏi nhất, mà là người chịu nghe, chịu làm việc nhỏ và quay lại nhiều lần.
Tìm đầu mối: đi qua ai
Nhà trường. Với các hoạt động liên quan học sinh, liên hệ ban giám hiệu trường trong xã. Trình bày kế hoạch cụ thể, thời gian, số người, và hỏi trường cần gì. Mọi hoạt động với trẻ em phải được nhà trường đồng ý và có giáo viên đi cùng.
Đoàn thanh niên xã. Đoàn thường là đầu mối các hoạt động tình nguyện mùa hè, môi trường, hỗ trợ cộng đồng. Đi cùng đoàn thanh niên địa phương giúp tình nguyện viên hiểu nếp sống và được người dân tin tưởng hơn.
Tổ chức có chương trình tại chỗ. Một số tổ chức xã hội, câu lạc bộ, trường đại học có chương trình tình nguyện định kỳ ở vùng cao. Tham gia chương trình có sẵn giúp bạn được tập huấn, có người điều phối và có kế hoạch kế tiếp, thay vì bắt đầu từ con số không.
UBND xã. Với các hoạt động quy mô lớn hơn như đoàn đông người, ở dài ngày, hoạt động ở khu vực rừng, nên báo UBND xã. Đây cũng là nơi hướng dẫn thủ tục lưu trú, nếu có.
Chuẩn bị trước khi lên đường
Chuẩn bị kỹ giúp tình nguyện viên không thành gánh nặng cho nơi đến:
- Thống nhất bằng tin nhắn hoặc văn bản với đầu mối: làm việc gì, ở bao lâu, ở đâu, ăn uống thế nào, ai là người liên lạc.
- Tự lo chi phí đi lại, ăn ở; nếu ở nhờ nhà dân, nhà trường thì góp tiền ăn sòng phẳng.
- Mang đồ phù hợp vùng đồi: giày đế bám, áo mưa, áo ấm cho đêm lạnh, đèn pin, thuốc cá nhân, sạc dự phòng.
- Tìm hiểu trước về vùng đất, cộng đồng, nếp sống bon buôn qua các bài trên trang và nguồn tin chính thức.
- Mua bảo hiểm tai nạn cá nhân nếu có thể; ghi lại liên lạc khẩn cấp của người nhà và đầu mối địa phương.
- Chuẩn bị nội dung, đồ dùng cho hoạt động từ nhà; không trông chờ nơi đến có sẵn máy chiếu, giấy in.
- Báo cho gia đình lịch trình, nơi ở, thời gian dự kiến trở về.
Một tình nguyện viên tự lo được cho mình là món quà lớn với nơi tiếp nhận. Ngược lại, người phải được đưa đón, lo ăn ở, xử lý sự cố sức khoẻ sẽ lấy đi chính thời gian của những người đang cần giúp.
Nguyên tắc ứng xử khi ở lại vùng hồ
Tình nguyện viên là khách, dù ở một tuần hay một tháng. Ăn mặc kín đáo, gọn gàng khi vào trường học, nhà dân, bon làng; hỏi trước khi vào nhà, vào vườn; giữ giờ giấc yên tĩnh buổi tối. Với đồng bào dân tộc thiểu số, mỗi cộng đồng có những kiêng kỵ riêng trong nhà và trong lễ hội; hãy hỏi người dẫn đường hay cán bộ thôn, đừng tự suy đoán.
Không mang theo thái độ “người thành phố lên dạy dỗ”. Người dân quanh hồ có kinh nghiệm sống với đất, với rừng, với mùa mưa mà người ngoài không có. Tình nguyện viên học được nhiều điều nếu chịu lắng nghe. Góp ý điều gì, hãy góp qua đầu mối, nhẹ nhàng và tôn trọng.
Rượu bia trong các buổi giao lưu là chuyện hay gặp. Giữ chừng mực, không lái xe sau khi uống, không để chuyện vui chơi lấn át việc chính. Một đoàn tình nguyện ồn ào say xỉn giữa thôn làm hỏng hình ảnh của mọi đoàn đến sau.
Cạm bẫy của du lịch tình nguyện
Mô hình kết hợp du lịch với tình nguyện ngày càng phổ biến. Nó có mặt tốt, nhưng cũng có những cạm bẫy mà giới nghiên cứu phát triển cộng đồng đã cảnh báo từ lâu:
- Chuyến đi được thiết kế cho trải nghiệm của tình nguyện viên hơn là nhu cầu của cộng đồng: lịch trình đầy điểm check-in, phần “tình nguyện” chỉ vài giờ.
- Mỗi đợt tình nguyện viên mới đến dạy lại từ đầu, trẻ em gặp liên tục những người lạ gắn bó vài ngày rồi rời đi.
- Tình nguyện viên làm thay những việc người địa phương có thể làm và được trả công, như xây, sơn, khiến thợ trong vùng mất việc.
- Thu phí cao của tình nguyện viên với danh nghĩa “đóng góp cho cộng đồng” nhưng không minh bạch phần nào thật sự tới nơi nhận.
- Ảnh tình nguyện viên ôm trẻ em, dạy học được dùng để quảng bá chuyến đi mà không có sự đồng ý của gia đình.
Khi được mời tham gia một chuyến như vậy, hỏi rõ: cộng đồng đã yêu cầu việc này chưa, ai theo dõi kết quả sau khi đoàn về, tiền phí chia thế nào. Câu trả lời rõ ràng là dấu hiệu tốt; câu trả lời mơ hồ thì nên cân nhắc.
An toàn cho tình nguyện viên
Vùng hồ có những rủi ro riêng mà người từ thành phố chưa quen: đường đồi dốc, đất đỏ trơn khi mưa, đường đêm không đèn, mặt hồ rộng có thể nổi sóng khi gió lên. Không tự ý bơi ở hồ, không đi thuyền không có áo phao, không đi đường rừng một mình, không vào khu vực rừng đặc dụng khi chưa được phép.
Sức khoẻ cũng cần chú ý. Mang theo thuốc cá nhân, thuốc chống côn trùng; uống nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai; biết vị trí trạm y tế xã và cơ sở y tế gần nhất trước khi cần. Nếu có bệnh nền, báo trước cho người điều phối.
Với tình nguyện viên nữ hay người đi một mình, nên ở cùng nhóm, ở nơi do đầu mối sắp xếp, báo lịch trình hằng ngày cho người điều phối. Phần lớn cư dân quanh hồ hiếu khách và tử tế, nhưng cẩn thận cơ bản ở bất kỳ đâu xa nhà vẫn là cần thiết.
Ở lâu hơn, quay lại nhiều lần
Giá trị của tình nguyện tăng theo thời gian gắn bó. Một tình nguyện viên dạy đọc cho học sinh suốt một mùa hè, rồi năm sau quay lại cùng lớp ấy, biết các em đã tiến bộ thế nào, giúp được nhiều hơn mười đoàn mỗi đoàn hai ngày. Nếu không ở lâu được, hãy cam kết quay lại theo định kỳ và giữ liên lạc với đầu mối giữa các lần.
Sau khi về, tình nguyện viên vẫn có thể giúp từ xa: kết nối nông sản của hộ dân với người mua, giúp hợp tác xã làm tài liệu giới thiệu, vận động người quen đỡ đầu học sinh qua nhà trường. Những việc này giữ sợi dây với vùng đất và thường bền hơn chính chuyến tình nguyện.
Cộng đồng người yêu Tà Đùng lớn lên nhờ những người như vậy: không chỉ đến một lần, mà quay lại, giới thiệu thêm người tử tế, và coi vùng hồ như một nơi mình có trách nhiệm. Đó cũng là tinh thần mà TaDung.org muốn giữ.
Câu hỏi thường gặp
Muốn đi tình nguyện ở Tà Đùng thì liên hệ ai?
Tuỳ loại việc: hoạt động với học sinh thì liên hệ ban giám hiệu trường trong xã; hoạt động cộng đồng, môi trường thì liên hệ đoàn thanh niên xã hoặc UBND xã Tà Đùng. Tham gia chương trình của một tổ chức đang hoạt động tại chỗ là cách dễ nhất nếu bạn chưa quen ai.
Đi tình nguyện ở vùng cao có tốn tiền không?
Có. Tình nguyện viên nên tự lo chi phí đi lại, ăn ở và đồ dùng cá nhân để không thành gánh nặng cho nơi tiếp nhận. Nếu tham gia chương trình có thu phí, hỏi rõ phí chi cho những gì và phần nào thật sự tới cộng đồng.
Tình nguyện viên có được dạy học ở điểm trường không?
Chỉ khi nhà trường đồng ý và sắp xếp, thường dưới hình thức lớp kỹ năng, câu lạc bộ đọc sách trong dịp hè hay ngoài giờ chính khoá, có giáo viên đi cùng. Không tự ý vào lớp dạy thay chương trình chính, vì việc này thuộc trách nhiệm của giáo viên và ngành giáo dục.
Nên ở bao lâu thì việc tình nguyện có ích?
Không có con số cố định, nhưng hoạt động với trẻ em và cộng đồng thường cần ít nhất vài tuần để có kết quả và để người địa phương không phải đón tiếp liên tục. Nếu chỉ có vài ngày, chọn những việc gọn như nhặt rác, sửa kệ sách, hỗ trợ một sự kiện đã lên kế hoạch.
Không có kỹ năng đặc biệt thì có đi tình nguyện được không?
Được. Nhiều việc chỉ cần sức khoẻ và sự chịu khó: nhặt rác, trồng cây, sơn tường lớp, phụ bếp ăn, vận chuyển hàng. Điều quan trọng là thái độ lắng nghe, làm theo sắp xếp của đầu mối và không đòi hỏi được ưu tiên hay được chụp ảnh.
Đi tình nguyện ở Tà Đùng cần lưu ý gì về an toàn?
Không bơi ở hồ, mặc áo phao khi đi thuyền, đi giày đế bám vì đường đồi trơn, không đi đường rừng một mình hay vào rừng đặc dụng khi chưa được phép, mang thuốc cá nhân, uống nước sạch, biết vị trí trạm y tế xã, và báo lịch trình cho người điều phối hằng ngày.