Vào các dịp lễ, Tết và cuối tuần dài, vùng hồ Tà Đùng có lúc quá tải: đường đất vào điểm ngắm kẹt xe, nơi ở thiếu nước sinh hoạt, rác vượt sức thu gom, bến thuyền chen chúc, người dân không đi lại được. Khách có thể góp phần giảm bằng cách đi lệch ngày, đặt chỗ trước, đi chung xe, chọn những nơi ít người, mang rác về, và kiên nhẫn với dịch vụ đang quá sức.
Quá tải không phải chuyện riêng của Tà Đùng. Ở nhiều nơi trên thế giới, người ta dùng chữ overtourism để nói về tình trạng một điểm đến nhận nhiều khách hơn mức hạ tầng, môi trường và cộng đồng chịu được. Với một vùng hồ hạ tầng còn mỏng, chỉ vài ngày lễ đông khách đã đủ thấy rõ dấu hiệu.
Bài này giải thích quá tải ở một vùng như Tà Đùng trông ra sao, vì sao nó để lại hậu quả lâu hơn mấy ngày lễ, và khách làm được gì. Phần đặt phòng, chi phí dịp lễ đã có các chuyên trang về lưu trú và chuyến đi trong hệ Tà Đùng viết riêng.
Quá tải ở một vùng hồ trông ra sao
Ở thành phố, quá tải là hàng người dài trước quán ăn. Ở vùng hồ, nó lộ ra theo những cách khác. Đầu tiên là đường: phần lớn đường vào các điểm ngắm hồ là đường bê tông nhỏ hoặc đường đất một làn. Chỉ cần vài chục ô tô cùng đổ vào một buổi chiều, xe lên xe xuống không tránh nhau được, xe máy của người dân đi rẫy về bị kẹt giữa dòng.
Thứ hai là nước và điện. Nhiều cơ sở lưu trú quanh hồ dùng nước giếng, nước bơm từ hồ hoặc trữ trong bồn. Mùa khô trùng dịp lễ, nước có khi không đủ cho số khách gấp mấy lần ngày thường. Điện lưới ở vùng xa có lúc yếu khi tải tăng.
Thứ ba là rác. Việc thu gom rác ở một xã vùng cao có lịch và có giới hạn. Sau vài ngày lễ, lượng chai nhựa, hộp xốp, túi nilon có thể nhiều hơn cả tuần thường cộng lại; phần không được thu kịp dồn ở bãi đất trống, ven đường, mép hồ.
Thứ tư là con người. Người lái thuyền chạy liên tục từ sáng đến tối, người nấu bếp đứng cả ngày, chủ homestay trả lời điện thoại không ngớt. Dịch vụ chậm đi, sai sót nhiều hơn, an toàn dễ bị xem nhẹ khi ai cũng vội.
Sức chứa: vì sao một nơi chỉ chịu được chừng ấy khách
Trong nghiên cứu du lịch, sức chứa của điểm đến được hiểu theo nhiều lớp. Lớp vật lý là số người, số xe mà không gian chứa được. Lớp sinh thái là mức tác động mà môi trường chịu được trước khi bị suy thoái: bao nhiêu rác, bao nhiêu nước thải, bao nhiêu tiếng ồn. Lớp xã hội là mức mà cộng đồng địa phương chấp nhận được trước khi thấy khó chịu với khách. Lớp trải nghiệm là mức đông mà khách vẫn còn thấy chuyến đi đáng giá.
Các lớp này không có con số cố định và thường không trùng nhau. Một đồi ngắm cảnh có thể chứa được vài trăm người đứng, nhưng cỏ trên đồi chỉ chịu được vài chục lượt giẫm mỗi ngày trước khi trơ đất; người dân bên dưới có thể đã mệt từ lượt xe thứ hai mươi; còn khách thì thấy mất vui từ khi phải chen để chụp một tấm ảnh.
Với Tà Đùng, chưa có công bố chính thức nào về sức chứa của từng điểm. Nhưng không cần con số để thấy dấu hiệu: khi đường kẹt, nước thiếu, rác tràn và người dân bắt đầu phàn nàn, đó là lúc vùng hồ đã vượt một trong các lớp sức chứa.
Khi người dân bắt đầu mệt với khách
Năm 1975, nhà nghiên cứu George Doxey đề xuất một thang đo thái độ của cư dân với du lịch, thường được gọi là chỉ số khó chịu (Irridex). Theo đó, cư dân ở một điểm đến thường đi từ hào hứng khi khách mới đến, sang thờ ơ khi khách trở nên quen thuộc, rồi khó chịu khi khách quá đông, và cuối cùng có thể thành đối kháng. Mô hình đơn giản và đã bị phê bình là không phải nơi nào cũng đi đúng như vậy, nhưng nó gợi ra một điều thật: thiện cảm của cư dân không phải vô hạn.
Ở vùng hồ, dấu hiệu mệt mỏi thường đến từ những chuyện cụ thể: xe khách chắn lối vào vườn đúng mùa thu hoạch, rác bị bỏ lại trên đồi của nhà mình, tiếng nhạc đến khuya, giá thực phẩm trong thôn tăng vào mùa đông khách. Mỗi chuyện nhỏ, nhưng lặp lại mỗi dịp lễ thì tích thành bực bội.
Khi người dân mệt, những gì làm nên sức hút của Tà Đùng, như sự hiếu khách, những bữa cơm nhà, câu chuyện của người lái thuyền, cũng mất dần. Giữ cho cư dân không chuyển sang khó chịu là lợi ích của chính những vị khách muốn quay lại.
Khách làm được gì khi đi dịp đông
Không phải ai cũng chọn được ngày đi. Nếu buộc phải đi dịp lễ, những việc dưới đây giúp chuyến đi của mình bớt đè lên vùng hồ.
- Đặt chỗ ở trước, không lên rồi mới tìm: khách không có chỗ ở thường dựng lều tự phát trên đồi, ven hồ, đất của dân, kéo theo rác và lửa.
- Đi chung xe, gửi xe ở nơi ở: một chiếc xe bảy chỗ đầy người tốt hơn ba chiếc xe hai người. Đến nơi ở rồi thì đi bộ hoặc đi xe máy vào điểm ngắm, đừng mang ô tô vào đường đất.
- Tránh giờ cao điểm ở điểm nổi tiếng: điểm ngắm đông nhất thường vào bình minh và hoàng hôn ngày lễ. Đến lệch giờ, hoặc chọn một điểm ít người hơn.
- Chia ra nhiều điểm, đừng dồn một chỗ: vùng hồ rộng, có nhiều góc đẹp. Hỏi chủ nơi ở gợi ý chỗ phù hợp thay vì theo đúng một địa điểm đang lan truyền trên mạng.
- Tiết kiệm nước, điện ở nơi ở: tắm nhanh, tắt điều hoà, máy nước nóng khi không dùng; nhớ rằng nước có thể là nước trữ.
- Mang rác về tận nơi ở hoặc mang về thành phố: dịp lễ là lúc thu gom quá tải nhất; rác mang theo về nhà là rác không đè lên xã.
- Kiên nhẫn với dịch vụ: người phục vụ đang làm gấp mấy lần ngày thường. Chậm vài phút, món ăn đơn giản hơn là bình thường.
Nếu chỗ đã kín, có lẽ đó là tín hiệu nên đổi ngày chứ không phải lý do để tìm cách chen vào bằng được.
Đi lúc nào thì vùng hồ nhẹ hơn
Bảng dưới so sánh tương đối các thời điểm trong năm theo mức đông và tác động lên vùng hồ. Đây là nhận định chung theo nhịp du lịch cuối tuần, lễ Tết ở các vùng cao phía Nam, không phải số liệu thống kê.
| Thời điểm | Mức đông thường thấy | Tác động lên vùng hồ | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Dịp lễ dài, Tết | Đông nhất | Kẹt đường, thiếu nước, rác dồn | Chỉ đi nếu đã đặt chỗ, đi chung xe, mang rác về |
| Cuối tuần thường mùa khô | Đông | Điểm ngắm chen chúc giờ bình minh, hoàng hôn | Đến lệch giờ, chọn điểm ít người |
| Ngày thường mùa khô | Vừa | Nhẹ hơn nhiều, dịch vụ chu đáo hơn | Thời điểm tốt nếu sắp xếp được công việc |
| Mùa mưa, ngày thường | Vắng | Hộ làm dịch vụ cần khách nhất | Đi được nếu chấp nhận mưa, đường trơn, cẩn thận an toàn |
Đi vào lúc vắng không chỉ giảm tải cho vùng hồ mà còn giúp các hộ làm dịch vụ có thu nhập đều hơn, thay vì dồn vào vài ngày rồi trống cả tháng.
Khi đã kẹt giữa đám đông: ứng xử tại chỗ
Dù chuẩn bị kỹ, có lúc khách vẫn rơi vào giữa cảnh đông: xe xếp hàng dài trên dốc đất vào điểm ngắm, bến thuyền chờ cả tiếng, quán ăn hết món. Cách phản ứng trong những lúc như vậy cho thấy ai là khách tử tế.
Trên đường kẹt, không lấn sang làn ngược, không đi vào lề là vườn của dân, không quay đầu bừa ở chỗ hẹp làm tắc thêm. Nếu thấy đường phía trước không thể đi tiếp, tìm chỗ rộng đỗ xe hẳn và đi bộ, hoặc bỏ điểm đó để sang chỗ khác. Nhường đường cho xe của người dân, xe chở hàng, xe cấp cứu nếu có.
Ở bến thuyền đông, xếp hàng theo hướng dẫn của người điều phối, không chen lên thuyền khi đã đủ người. Thuyền chở quá tải vì khách chen là rủi ro cho tất cả. Nếu thấy thuyền không đủ áo phao cho số người, không lên.
Ở quán ăn, nơi ở quá tải, chấp nhận món đơn giản hơn, chờ lâu hơn, tự lo những việc nhỏ như dọn bàn, gom rác. Không trút bực bội lên người phục vụ, những người thường cũng là con cháu trong nhà đang làm hết sức. Nếu có góp ý, nói nhẹ nhàng với chủ cơ sở sau khi đã đỡ đông.
Khi gặp người bị ngã xe, xe sa lầy hay ai đó cần giúp giữa dòng xe kẹt, dừng lại hỏi một câu. Lúc đông người, ai cũng nghĩ sẽ có người khác giúp, và cuối cùng không ai giúp.
Nếu thấy một nơi quá chật, quyết định rời đi sớm cũng là một cách góp phần. Vùng hồ rộng, và những góc yên tĩnh hơn thường chỉ cách vài cây số.
Đừng biến một góc nhỏ thành điểm nóng
Một phần quá tải bắt đầu từ mạng xã hội. Một tấm ảnh đẹp ở một đồi cỏ nhỏ, kèm định vị chính xác, có thể kéo hàng chục đoàn đến trong vài cuối tuần. Đồi đó có thể là đất của một gia đình, không có chỗ đỗ xe, không có nhà vệ sinh, không có ai dọn rác. Chủ đất có khi phải rào lại, và cả những người đến tử tế cũng mất chỗ ngắm.
Khi chia sẻ ảnh, cân nhắc: nơi này có chịu được đông người không, có phải đất của ai không, có đường và chỗ đỗ xe không. Nếu không, có thể chỉ ghi chung là vùng hồ Tà Đùng thay vì gắn vị trí cụ thể. Nếu đó là một cơ sở dịch vụ sẵn sàng đón khách, thì gắn tên cơ sở lại là cách giúp họ.
Chia sẻ những góc khác ngoài điểm đã nổi tiếng cũng là một cách phân tán khách, với điều kiện góc đó đủ điều kiện đón người. Hỏi người địa phương trước khi giới thiệu một nơi lên mạng là bước nhỏ mà ít người làm.
Câu hỏi thường gặp
Dịp lễ có nên đi Tà Đùng không?
Vẫn đi được nếu đã đặt chỗ ở trước, chấp nhận đông và chuẩn bị tinh thần dịch vụ chậm. Nên đi chung xe, tránh giờ cao điểm ở điểm nổi tiếng và mang rác về. Nếu linh hoạt được ngày, đi ngày thường sẽ nhẹ cho cả vùng hồ lẫn chính mình.
Sức chứa của điểm du lịch là gì?
Sức chứa là mức khách mà một điểm đến chịu được trước khi bị suy giảm, xét theo nhiều lớp: không gian vật lý, môi trường, cộng đồng địa phương và trải nghiệm của chính khách. Các lớp này thường không có con số cố định và không trùng nhau.
Chỉ số khó chịu Doxey là gì?
Đó là mô hình do George Doxey đề xuất năm 1975, mô tả thái độ cư dân với du lịch đi từ hào hứng, sang thờ ơ, khó chịu và có thể đối kháng khi khách quá đông. Mô hình bị phê bình là đơn giản, nhưng nhắc rằng thiện cảm của cư dân có giới hạn.
Hết phòng có nên dựng lều ven hồ không?
Không nên tự ý dựng lều ở đất không rõ chủ, ven hồ, trên đồi của dân, nhất là dịp lễ. Chỉ cắm trại ở nơi được phép. Hết chỗ ở là tín hiệu vùng hồ đã đầy; đổi ngày đi hoặc ở ở thị trấn gần đó sẽ hợp lý hơn.
Làm sao biết một điểm ngắm có chịu được đông người không?
Nhìn xem có lối đi rõ, có chỗ đỗ xe, có người quản lý, có nơi thu rác hay không, và hỏi người dân hoặc chủ nơi ở. Đồi cỏ trên đất của dân, không lối đi, không chỗ đỗ là nơi không nên kéo đông người đến.
Ngày thường đi Tà Đùng có lợi gì cho người dân?
Ngày thường và mùa mưa là lúc các hộ làm dịch vụ vắng khách nhất. Khách đến lúc ấy giúp họ có thu nhập đều hơn, được phục vụ chu đáo hơn, và vùng hồ có thời gian hồi lại sau những đợt đông.