Khi hồ Tà Đùng, tức hồ thủy điện Đồng Nai 3, tích nước vào khoảng đầu những năm 2010, các hộ có nhà và đất nằm dưới cao trình ngập ở vùng Đắk Glong cũ phải rời nơi ở, nhận bồi thường và chuyển tới khu tái định cư hoặc tự lo chỗ ở mới. Với họ, mặt hồ đẹp mà khách chụp ảnh hôm nay là nơi từng có nhà, có rẫy, có mồ mả ông bà và cả một nếp sống bên sông.
Bài này không kể lại chính sách hay số liệu bồi thường, vì những thứ đó cần văn bản và nguồn chính thức, và trang láng giềng của xã Quảng Khê đã viết về khía cạnh sinh kế, đất sản xuất sau tái định cư. Ở đây, câu chuyện đi theo góc ký ức: một hộ trong vùng ngập thường trải qua những bước nào, mang theo được gì, để lại gì, những người cũ nhìn lại mặt hồ ra sao, và người ngoài, kể cả thành viên cộng đồng yêu Tà Đùng, nên nghe và kể chuyện tái định cư thế nào cho tử tế.
Vì sao vùng Tà Đùng có chuyện tái định cư
Mỗi hồ chứa thủy điện được thiết kế với một mực nước dâng bình thường, tức cao trình mà nước sẽ lên tới khi hồ đầy. Mọi thứ nằm thấp hơn cao trình ấy, cộng thêm một dải an toàn, sẽ bị ngập hoặc có nguy cơ ngập. Nhà cửa, vườn tược, mồ mả, công trình trong phạm vi đó phải được di dời trước khi hồ tích nước. Đây là quy trình chung của mọi công trình hồ chứa lớn, ở Việt Nam cũng như trên thế giới.
Vùng thượng hồ Đồng Nai 3 là nơi dân cư không quá đông so với các hồ lớn ở miền Bắc như Hòa Bình hay Sơn La, nhưng lại là nơi đất bằng hiếm và quý. Những hộ sống ven sông, trên bãi bồi, dọc con đường men theo thung lũng là những hộ chịu ảnh hưởng trực tiếp. Có hộ mất toàn bộ nhà và đất, có hộ chỉ mất phần rẫy thấp, có hộ mất lối đi ra đường lớn mà nhà vẫn còn trên cao.
Cũng cần nhớ rằng thời điểm ấy, cả vùng Đắk Glong đang trong giai đoạn thay đổi nhanh: huyện mới lập năm 2005, người đến lập nghiệp đông, đường sá đang mở. Tái định cư lòng hồ chồng lên những đổi thay ấy, khiến với nhiều gia đình, đây là lần thứ hai hoặc thứ ba trong đời phải dời chỗ ở, sau lần đầu rời quê gốc lên cao nguyên.
Từ lúc nghe tin đến ngày dọn nhà: các bước một hộ thường đi qua
Quy trình bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được pháp luật đất đai quy định và thay đổi qua từng thời kỳ. Dưới đây là trình tự khái quát mà các hộ trong vùng ngập của các công trình thủy điện thường trải qua, không phải mô tả chính xác từng hộ ở Tà Đùng:
- Nghe thông tin dự án và ranh giới ngập. Chính quyền và chủ đầu tư thông báo phạm vi thu hồi; mốc giới được cắm ngoài thực địa. Đây là lúc nhiều hộ lần đầu biết chắc nhà mình có nằm trong vùng ngập hay không.
- Kiểm đếm. Tổ công tác đến đo đất, đếm cây trồng, ghi nhận nhà cửa, vật kiến trúc, mồ mả. Biên bản kiểm đếm là căn cứ để tính bồi thường, nên đây là bước người dân để tâm nhất.
- Niêm yết phương án. Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được công khai để người dân xem, góp ý, khiếu nại nếu thấy sai sót.
- Chọn hình thức tái định cư. Tuỳ chính sách từng dự án, hộ có thể nhận đất ở khu tái định cư tập trung, nhận tiền để tự lo chỗ ở, hoặc chuyển tới nơi khác.
- Di dời mồ mả. Mồ mả trong vùng ngập được cất bốc, chuyển tới nghĩa trang mới theo phong tục của từng gia đình, từng dân tộc. Đây là bước nặng lòng nhất với nhiều người.
- Dọn nhà và bàn giao mặt bằng. Gia đình tháo dỡ những gì còn dùng được, mang theo đồ đạc, vật nuôi, rồi bàn giao đất cũ trước thời hạn tích nước.
- Ổn định nơi ở mới. Dựng nhà, nhận đất sản xuất nếu có, làm quen láng giềng mới, chuyển trường cho con. Bước này kéo dài nhiều năm, lâu hơn mọi bước trên cộng lại.
Nếu bạn là người trong cuộc và còn giữ giấy tờ của những bước này, như biên bản kiểm đếm, quyết định bồi thường, giấy giao đất tái định cư, hãy giữ cẩn thận. Chúng vừa là giấy tờ pháp lý của gia đình, vừa là tư liệu lịch sử của vùng đất.
Những thứ được mang theo và những thứ phải để lại
Mang theo: đồ đạc và vật nuôi. Bàn ghế, giường tủ, nồi niêu, gùi, chiêng ché với gia đình đồng bào, cả cột kèo, tôn lợp còn tốt đều được tháo ra mang đi. Trâu bò, heo gà được lùa theo. Với hộ nghèo, mỗi tấm tôn, mỗi cây cột đều đáng giá.
Mang theo: giống cây và hạt giống. Nhiều người mang theo hom sắn, hạt lúa rẫy, giống bắp, cây ăn trái quen thuộc để trồng ở nơi mới. Đó là cách đem một phần khu vườn cũ đi cùng, dù đất mới chưa chắc hợp.
Để lại: đất tốt và vườn đang cho trái. Vườn cà phê, cây ăn trái đã trồng nhiều năm không mang đi được. Bồi thường tính theo đơn giá, còn công sức và thời gian chờ cây lớn thì không bù lại được bằng tiền.
Để lại: nguồn nước quen. Con suối gần nhà, bến sông lấy nước, giếng đào đã quen mạch đều nằm lại. Nơi ở mới thường phải đào giếng, kéo nước xa hoặc chờ công trình nước sinh hoạt.
Để lại: láng giềng. Một xóm cũ có thể bị chia ra nhiều nơi tái định cư, người thân quen sống xa nhau hơn. Mạng lưới đổi công, giúp nhau lúc ốm đau, lễ lạt phải dựng lại từ đầu.
Mang theo nhưng mờ dần: tên đất. Tên khúc sông, tên bãi, tên quả đồi được mang theo trong lời nói, nhưng khi không còn chỗ để chỉ tay vào, các thế hệ sau dần không dùng nữa.
Mồ mả, cây trồng, tên đất: phần khó bù đắp nhất
Trong mọi câu chuyện tái định cư lòng hồ ở Việt Nam, việc di dời mồ mả luôn là chuyện nặng nề nhất. Với người Kinh, đó là nơi ông bà yên nghỉ, là chỗ con cháu về thăm vào ngày giỗ, Tết, Thanh minh. Với đồng bào bản địa, nghĩa địa của bon gắn với luật tục và những nghi lễ riêng, việc động tới phải theo cách của cộng đồng. Bồi thường có thể trả chi phí cất bốc, nhưng cảm giác rời xa chỗ yên nghỉ cũ của người thân là thứ không có đơn giá.
Cây trồng là phần thứ hai. Một cây cà phê cần vài năm mới cho thu hoạch ổn định, một cây sầu riêng, cây mít còn lâu hơn. Khi vườn bị ngập, người nông dân mất không chỉ tài sản hiện có mà cả những năm chờ đợi. Ở nơi mới, họ phải bắt đầu lại, nhiều khi trên đất xấu hơn, xa nước hơn, trong khi vẫn phải lo cái ăn hằng ngày.
Phần thứ ba là tên đất. Một cộng đồng nông thôn dùng tên đất như dùng địa chỉ: bãi này, khúc sông kia, rẫy dưới chân đồi nọ. Khi những nơi ấy nằm dưới nước, tên đất mất chỗ đứng, chỉ còn trong câu chuyện. Đây là lý do việc ghi lại tên đất cũ, dù chỉ trên một tờ giấy vẽ tay, có giá trị lớn với cả gia đình lẫn cộng đồng.
Khi người cũ quay lại mặt hồ
Một hình ảnh thường gặp ở nhiều vùng hồ chứa là người cũ chèo thuyền ra giữa hồ, dừng ở một chỗ mà người ngoài nhìn chỉ thấy nước, và nói rằng ngay dưới kia từng là nhà mình, là rẫy nhà mình. Không có cách nào kiểm chứng bằng mắt, nhưng người trong cuộc định vị bằng những gì còn lại: dãy núi phía sau, hòn đảo vốn là quả đồi đầu xóm, khe suối nay thành vịnh. Mặt hồ, với họ, là một tấm bản đồ phủ nước.
Cảm xúc khi quay lại không giống nhau. Có người buồn, có người bình thản, có người thấy nhẹ nhõm vì cuộc sống mới đã ổn hơn, có người vẫn còn những điều chưa nguôi về đất sản xuất hay về khoản bồi thường. Một cộng đồng tử tế để cho mọi cảm xúc ấy được tồn tại, không ép ai phải thấy mặt hồ là đẹp, cũng không biến nỗi buồn của họ thành chuyện để câu tương tác.
Với những gia đình đã dời đi xa, mỗi lần trở về thăm vùng hồ có khi là lần dẫn con cháu đi xem quê cũ. Những chuyến như thế, nếu được ghi lại bằng vài tấm ảnh và vài dòng ghi chú, sẽ là tư liệu quý cho chính gia đình đó sau này.
Thế hệ sinh ra sau khi có hồ
Những đứa trẻ sinh ra quanh năm 2010 ở các khu tái định cư và các xóm ven hồ nay đã ở tuổi học trung học. Với các em, hồ luôn ở đó, đảo luôn là đảo, thuyền là phương tiện bình thường. Vùng thung lũng mà cha mẹ, ông bà nhắc tới là một nơi chỉ có trong lời kể.
Khoảng cách giữa hai thế hệ ấy vừa là rủi ro vừa là cơ hội. Rủi ro là ký ức đứt gãy: khi người lớn tuổi không còn, không ai biết đáy hồ từng là gì. Cơ hội là thế hệ trẻ có điện thoại, biết chụp ảnh, quay video, ghi âm, và nếu được gợi ý, các em có thể là người ghi lại ký ức của ông bà tốt hơn bất kỳ ai từ bên ngoài.
Một số trường học ở nhiều địa phương đã đưa nội dung lịch sử địa phương vào hoạt động ngoại khoá, cho học sinh phỏng vấn người lớn tuổi trong xóm. Ở vùng hồ Tà Đùng, đề tài "nhà mình trước khi có hồ" là đề tài gần gũi, có sẵn nhân chứng ngay trong gia đình. Đó là một gợi ý cho thầy cô, cho các đoàn thể, và cho chính các gia đình.
Người ngoài nên nghe và kể chuyện tái định cư thế nào
Hỏi khi người ta muốn kể. Đừng mở đầu cuộc trò chuyện với người địa phương bằng câu hỏi "nhà mình có bị ngập không". Cứ để câu chuyện tự đến khi đã có thân tình, và chấp nhận nếu người ta không muốn nói.
Không biến nỗi buồn thành nội dung giải trí. Ảnh hay video kiểu "ngôi làng chìm dưới hồ" kèm nhạc buồn để câu lượt xem là cách làm thiếu tôn trọng, nhất là khi dùng hình người thật mà không hỏi ý.
Không phán xét đúng sai. Chuyện bồi thường, chính sách là chuyện của cơ quan có thẩm quyền và người trong cuộc. Người ngoài không đủ thông tin để kết luận ai đúng ai sai, nên kể lại một cách trung thực, không thêm thắt.
Ghi nguồn và xin phép. Nếu chia sẻ câu chuyện hay ảnh cũ của một gia đình lên nhóm cộng đồng, hãy nói rõ ai kể, được kể khi nào, và chỉ đăng khi người đó đồng ý.
Ủng hộ sinh kế thật. Cách thiết thực nhất để tôn trọng người từng mất đất cho hồ là khi đến Tà Đùng, đi thuyền của người địa phương, ăn ở quán nhà dân, mua nông sản của hộ trong vùng, trả giá vừa phải.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu hộ phải tái định cư khi làm hồ Tà Đùng?
Trang này không nêu con số vì chưa có nguồn chính thức đủ chắc để dẫn. Số hộ bị ảnh hưởng của thủy điện Đồng Nai 3 trải trên nhiều xã của hai tỉnh cũ. Muốn biết chính xác, nên tra hồ sơ dự án, báo cáo của chủ đầu tư hoặc hỏi chính quyền xã Tà Đùng hiện nay.
Người tái định cư lòng hồ Tà Đùng sống ở đâu?
Một phần chuyển tới các khu tái định cư tập trung do dự án bố trí trong vùng Đắk Glong cũ, một phần nhận tiền và tự lo chỗ ở mới, có hộ chuyển đi nơi khác. Sau ngày 1/7/2025 các khu này thuộc những xã mới khác nhau của tỉnh Lâm Đồng.
Mồ mả trong vùng ngập được xử lý thế nào?
Theo quy trình chung của các công trình hồ chứa, mồ mả trong vùng ngập được kiểm đếm, cất bốc và chuyển tới nghĩa trang mới trước khi tích nước, có hỗ trợ chi phí theo chính sách từng thời kỳ. Việc cất bốc được làm theo phong tục của từng gia đình và từng dân tộc.
Có nên hỏi người địa phương về chuyện nhà họ bị ngập không?
Chỉ nên hỏi khi đã có thân tình và người ta có vẻ muốn kể. Với nhiều gia đình đây là chuyện buồn hoặc còn điều chưa nguôi. Nếu được nghe kể, hãy lắng nghe, đừng phán xét chính sách, và xin phép trước khi chia sẻ lại câu chuyện hay hình ảnh của họ.
Giấy tờ tái định cư cũ ghi Đắk Nông còn dùng được không?
Giấy tờ cấp hợp pháp trước ngày 1/7/2025 vẫn có giá trị dù ghi tên tỉnh, huyện cũ. Khi cần làm thủ tục liên quan, hãy mang theo bản gốc và hỏi UBND xã nơi có đất hoặc cơ quan đăng ký đất đai của tỉnh Lâm Đồng về nơi tiếp nhận hiện hành.
Làm sao để lưu giữ ký ức của gia đình từng tái định cư?
Bắt đầu từ việc ghi âm lời kể của người lớn tuổi, chụp lại ảnh cũ và giấy tờ, vẽ sơ đồ tay vị trí nhà, rẫy, suối cũ so với các đảo hiện nay. Lưu nhiều bản ở nhiều nơi. Danh mục ký ức lòng hồ của trang có bài hướng dẫn chi tiết cách làm.