Người giữ rừng ở Tà Đùng: kiểm lâm, hộ nhận khoán và những mùa khô thức trắng

Rừng quanh hồ Tà Đùng được giữ bởi ba lớp người: kiểm lâm và lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách của Vườn quốc gia Tà Đùng cùng các đơn vị quản lý rừng phòng hộ; các tổ, nhóm hộ dân trong thôn, bon nhận khoán bảo vệ rừng; và chính quyền xã cùng người dân trong việc phòng cháy, báo tin vi phạm. Công việc của họ là tuần tra, ngăn chặt phá, săn bắt, lấn chiếm rừng, và đặc biệt là canh lửa suốt mùa khô.

Khu vực này được nâng hạng từ khu bảo tồn thiên nhiên lên vườn quốc gia vào năm 2018, và từ 7/2025 gắn với xã Tà Đùng mới của tỉnh Lâm Đồng. Bài này không đi vào danh sách loài hay diện tích rừng, phần đó thuộc mục Thiên nhiên và bảo tồn của trang. Ở đây là chuyện con người: ai giữ rừng, họ làm việc ra sao, cái khó của họ và người từ nơi khác đến có thể giúp được gì. Nhân vật là chân dung chung, không phải người cụ thể.

Ba lớp người cùng giữ một cánh rừng

Lớp thứ nhất là lực lượng chuyên trách. Ở vườn quốc gia có kiểm lâm và lực lượng bảo vệ rừng thuộc ban quản lý, đóng ở các trạm, chốt trên những tuyến vào rừng. Họ là người có thẩm quyền lập biên bản, phối hợp xử lý vi phạm, theo dõi diễn biến rừng, tham gia các chương trình giám sát đa dạng sinh học. Rừng phòng hộ quanh hồ cũng có đơn vị quản lý riêng với người giữ rừng của họ.

Lớp thứ hai là cộng đồng nhận khoán. Theo cách làm phổ biến ở Tây Nguyên, đơn vị chủ rừng giao cho các hộ, nhóm hộ hoặc cộng đồng thôn, bon nhận khoán bảo vệ những tiểu khu rừng cụ thể. Người nhận khoán đi tuần định kỳ, báo khi thấy dấu hiệu chặt phá, cháy, lấn chiếm, và nhận một khoản tiền hằng năm, một phần từ nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng mà các nhà máy thủy điện, cơ sở dùng nước phải trả. Mức chi trả cụ thể thay đổi theo năm và theo khu, không nêu ở đây.

Lớp thứ ba rộng hơn: chính quyền xã, công an, dân quân và người dân. Khi có cháy, cả thôn có thể được huy động. Khi thấy người lạ chở gỗ, đặt bẫy, đốt rẫy lấn rừng, một cuộc điện thoại của người dân tới trạm kiểm lâm có khi là thông tin sớm nhất. Không có lớp này, hai lớp trên không đủ người để phủ hết những cánh rừng rộng và dốc.

Một ngày đi tuần của người giữ rừng

Một buổi tuần tra thường bắt đầu từ sáng sớm. Tổ tuần tra hai ba người mang theo cơm nắm, nước, dao phát, áo mưa, túi cứu thương, và những năm gần đây là điện thoại có ứng dụng định vị để ghi lại đường đi và đánh dấu điểm nghi vấn. Họ đi theo lối mòn cũ, men theo suối, leo lên các đỉnh đồi có tầm nhìn rộng. Có tuyến chỉ đi trong ngày, có tuyến phải ngủ lại trong rừng một hai đêm.

Trên đường, họ nhìn những thứ người thường không để ý: gốc cây mới bị cưa, vết xe máy trên lối không có rẫy, dây bẫy thú căng ngang lối, khói ở xa, bãi đất mới phát. Gặp bẫy thì tháo, gặp dấu vết thì chụp ảnh, ghi vị trí, báo về trạm. Gặp người vi phạm, người nhận khoán không có quyền xử lý mà báo cho lực lượng có thẩm quyền; kiểm lâm thì lập biên bản theo quy định.

Phần lớn các buổi tuần tra không có gì "kịch tính". Họ đi nhiều giờ, mồ hôi ướt áo, vắt bám chân mùa mưa, và trở về chỉ ghi được vài dòng trong sổ. Nhưng chính sự có mặt đều đặn ấy là thứ khiến người có ý chặt phá phải dè chừng. Người giữ rừng lâu năm hay nói rừng giữ được không phải nhờ bắt được nhiều vụ, mà nhờ ít vụ xảy ra.

Mùa khô: những tháng canh lửa

Từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, khi mưa ngưng hẳn, cỏ tranh, lau lách và lá khô dày lên dưới tán rừng, nguy cơ cháy tăng cao. Đây là mùa nặng nhất của người giữ rừng. Các chòi canh lửa được trực ngày đêm, tổ tuần tra đi dày hơn, những đường băng cản lửa được phát quang lại. Các thôn được nhắc không đốt rác, đốt cỏ gần rừng vào giờ nắng gắt và lúc gió to.

Phần lớn đám cháy ở vùng rừng giáp khu dân cư bắt nguồn từ lửa của con người: đốt dọn rẫy lan ra, tàn thuốc, lửa nấu ăn của người vào rừng lấy mật, lấy măng, đôi khi từ khu cắm trại tự phát. Khi có cháy, lực lượng chuyên trách, người nhận khoán và dân quân cùng mang bàn dập lửa, máy thổi gió, can nước leo lên đồi. Rừng dốc, gió đổi chiều, khói mù, công việc vừa cực vừa nguy hiểm.

Có những đêm cả tổ thức trắng canh một đám lửa đã dập nhưng chưa tắt hẳn. Người dân trong thôn mang cơm, nước lên. Những mùa khô ấy là lúc ranh giới giữa "người giữ rừng" và "người dân" mờ đi, vì ai cũng hiểu cháy rừng không chỉ mất cây mà còn đe doạ vườn, nhà và nguồn nước của chính mình.

Rừng và sinh kế: chỗ khó nhất của nghề giữ rừng

Người giữ rừng ở Tà Đùng không đứng ngoài cộng đồng; nhiều người chính là con em trong thôn, bon gần rừng. Họ biết hoàn cảnh của từng nhà, biết có gia đình thiếu đất sản xuất, có người quen sống nhờ lấy măng, lấy mật, lấy củi trong rừng từ đời ông bà. Giữ rừng vì vậy luôn kèm câu hỏi: làm sao để người dân sống được mà rừng vẫn còn.

Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản hướng dẫn mở ra một số cách làm như giao khoán bảo vệ, chi trả dịch vụ môi trường rừng, cho phép một số hoạt động sinh kế dưới tán rừng trong giới hạn. Ở mỗi khu rừng, điều gì được làm, điều gì bị cấm phụ thuộc vào loại rừng và quy chế quản lý riêng, nên cần hỏi đúng đơn vị chủ rừng, không nên tự suy đoán.

Áp lực từ bên ngoài cũng tăng khi đất quanh hồ được nhiều người tìm mua. Những lô đất giáp ranh rừng, những chỗ dựng nhà tự phát sát mép rừng phòng hộ là điểm nóng mà người giữ rừng phải để mắt. Với họ, khách du lịch và người mua đất là những lớp người mới, có người góp sức giữ rừng, có người vô tình gây thêm áp lực.

Chân dung chung: một người nhận khoán trong bon

Hình dung một người đàn ông người M'Nông ngoài năm mươi tuổi, nhà ở bon sát chân núi. Từ nhỏ anh theo cha vào rừng lấy măng, lấy mật, biết tên từng con suối, từng loại cây theo tiếng của bon. Khi bon nhận khoán bảo vệ một khoảnh rừng, anh được cử làm tổ trưởng vì thuộc rừng nhất và được mọi người nể. Mỗi tháng tổ của anh chia nhau đi tuần mấy lượt, mỗi lượt vài người, ghi lại những gì nhìn thấy rồi báo cho trạm kiểm lâm.

Anh kể cái khó nhất không phải leo dốc hay ngủ rừng mà là khi người vi phạm lại là người quen, có khi là họ hàng xa. Báo thì mất lòng, không báo thì mất rừng, mà mất rừng là cả bon mất tiền khoán, mất nguồn nước. Anh chọn cách nói trước, nhắc nhở trước, nếu vẫn tái phạm mới báo. Già làng đứng sau ủng hộ, nên tiếng nói của tổ có trọng lượng trong bon.

Tiền khoán mỗi năm không nhiều so với một vụ cà phê, nhưng với nhiều hộ trong bon, đó là khoản tiền mặt đều đặn, và quan trọng hơn là cảm giác cánh rừng của ông bà vẫn đang được chính người trong bon giữ. Chân dung này là tổng hợp, không phải một người cụ thể, nhưng phản ánh cách nhiều cộng đồng ở Tây Nguyên đang giữ rừng.

Ai làm gì trong việc giữ rừng quanh hồ

Bảng dưới tóm vai trò của các bên ở mức nguyên lý, giúp người từ nơi khác đến biết nên báo tin cho ai và không nhầm vai:

Điểm cần nhớ: người nhận khoán không có quyền phạt hay tịch thu; nếu ai đó tự xưng là "người giữ rừng" đòi tiền, cần hỏi lại trạm kiểm lâm hoặc chính quyền xã.

Khách và cư dân mới có thể giúp người giữ rừng thế nào

Không đốt lửa trong và sát rừng mùa khô. Nướng thịt, đốt lửa trại, đốt rác chỉ ở nơi được phép, có người trông, dập tắt hẳn trước khi rời đi. Một đốm lửa còn âm ỉ có thể thành đám cháy khi gió chiều nổi lên.

Không mua lâm sản không rõ nguồn gốc. Gỗ quý, phong lan rừng, thịt thú rừng, mật ong lấy từ cây đốn hạ: mỗi lần mua là một lần nuôi việc phá rừng. Mua sản vật của hộ dân có nguồn rõ ràng là cách ủng hộ đúng.

Không tự đi sâu vào rừng. Rừng đặc dụng có phân khu và quy định ra vào; đi lạc trong rừng dốc rất nguy hiểm và làm người giữ rừng phải tổ chức tìm kiếm. Muốn vào, hỏi ban quản lý vườn về các tuyến được phép.

Báo tin khi thấy điều bất thường. Khói lạ, xe chở gỗ ban đêm, bẫy thú, người đang phát rừng: báo cho trạm kiểm lâm gần nhất, chính quyền xã hoặc người quen trong thôn để họ chuyển tin.

Tôn trọng người giữ rừng. Họ làm việc nặng, thu nhập không cao, nhiều tháng xa nhà. Một lời chào, một câu hỏi về rừng, một bức ảnh xin phép trước khi chụp đều là cách cho họ thấy công việc của mình được nhìn thấy.

Câu hỏi thường gặp

Vườn quốc gia Tà Đùng do ai quản lý?

Vườn quốc gia Tà Đùng có ban quản lý riêng với lực lượng kiểm lâm và bảo vệ rừng chuyên trách. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, vùng vườn gắn với tỉnh Lâm Đồng; cơ quan chủ quản và đầu mối liên hệ hiện hành nên tra trên trang thông tin chính thức của tỉnh.

Nhận khoán bảo vệ rừng là gì?

Là việc đơn vị chủ rừng giao cho hộ, nhóm hộ hoặc cộng đồng thôn bon trách nhiệm tuần tra, bảo vệ một diện tích rừng, đổi lại người nhận khoán được trả một khoản tiền hằng năm và một số quyền lợi theo hợp đồng. Điều kiện và mức chi trả theo quy định hiện hành của từng nơi.

Tiền dịch vụ môi trường rừng đến từ đâu?

Từ các cơ sở được hưởng lợi từ rừng như nhà máy thủy điện, cơ sở cung cấp nước sạch, cơ sở du lịch dùng cảnh quan rừng. Khoản này được chuyển qua quỹ bảo vệ và phát triển rừng rồi chi trả cho chủ rừng và người nhận khoán theo diện tích, chất lượng rừng.

Mùa nào nguy cơ cháy rừng ở Tà Đùng cao nhất?

Cao nhất vào giữa và cuối mùa khô, khoảng từ tháng 12 tới tháng 4, khi cỏ và lá khô dày, độ ẩm thấp và có gió. Đây cũng là mùa nhiều người đốt dọn rẫy, nên lửa của con người là nguyên nhân phổ biến nhất.

Khách có được vào rừng trong vườn quốc gia không?

Vườn quốc gia có phân khu chức năng với quy định riêng; một số nơi được tham quan theo tuyến và có hướng dẫn, nhiều nơi cấm vào. Trước khi đi, hãy liên hệ ban quản lý vườn hoặc đơn vị tổ chức hợp pháp, không tự ý đi sâu vào rừng.

Thấy cháy rừng hoặc chặt phá rừng thì báo cho ai?

Báo ngay cho trạm kiểm lâm gần nhất, UBND xã hoặc công an xã; trường hợp cháy có thể gọi số 114. Nêu rõ vị trí, hướng khói hoặc dấu hiệu nhìn thấy, không tự đến gần đám cháy hay đối đầu với người vi phạm.