Sống qua mùa mưa và mùa khô ở Tà Đùng: người ở lâu cần chuẩn bị gì

Người ở lâu ở Tà Đùng phải sống qua hai mùa rất khác nhau: mùa mưa thường kéo dài khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mười một với mưa chiều, mưa dầm, ẩm mốc và đường đất trơn; mùa khô từ khoảng cuối năm tới tháng tư với nắng, gió, bụi, nước giếng xuống thấp và nguy cơ cháy cỏ, cháy rừng. Chuẩn bị đúng cho từng mùa quyết định phần lớn chuyện ở có dễ chịu hay không.

Mốc tháng ở trên là khung chung của khí hậu Tây Nguyên; từng năm có thể đến sớm, kết thúc muộn, có năm mưa dồn, có năm hạn gắt. Bài này không bàn khí hậu theo kiểu sách địa lý, mà đi qua những chuyện cụ thể trong nhà, ngoài vườn, trên đường mà người ở dài ngày thường gặp.

Nếu mới chỉ đến Tà Đùng một hai lần vào mùa đẹp, nhiều chi tiết dưới đây sẽ bất ngờ. Đó chính là lý do nên đọc trước khi tính chuyện ở theo tháng hay ở lâu hơn.

Mùa mưa trên vùng hồ thật sự ra sao

Đầu mùa mưa thường là những cơn mưa chiều đến nhanh, kèm gió và có khi có giông sét. Mưa vài chục phút rồi tạnh, không khí mát hẳn, cây cối xanh lại sau mùa khô. Đây là giai đoạn dễ chịu, người địa phương tranh thủ trồng dặm, bón phân cho vườn.

Giữa mùa thì khác. Có những đợt mưa dầm vài ngày liền, trời âm u, sương mù bám thấp trên mặt hồ tới trưa. Độ ẩm cao làm quần áo phơi lâu khô, tường nhà dễ xuống màu, đồ da, đồ gỗ, giày dép dễ mốc nếu để trong tủ kín. Người từ thành phố lên ở lâu thường bị bất ngờ nhất vì cái ẩm này chứ không phải vì lượng mưa.

Trên đường, mưa biến đất đỏ thành lớp bùn trơn. Những con dốc vào thôn, vào vườn có thể khó đi bằng xe máy, nhất là với người chưa quen. Một số đoạn đường ven đồi có nguy cơ sạt nhỏ khi mưa kéo dài. Mùa này, người ở lâu thường hạn chế đi đêm, đi xa, và để ý thông báo của chính quyền xã về những đoạn đường cần tránh.

Chuẩn bị trong nhà cho mùa mưa

Phần lớn rắc rối mùa mưa nằm trong nhà và xử lý được nếu chuẩn bị trước.

• Chống ẩm cho quần áo và đồ đạc: túi hút ẩm, hộp nhựa có nắp cho giấy tờ, thiết bị điện tử; mở cửa đón nắng mỗi khi trời hửng.
• Có chỗ phơi đồ có mái che và thông gió; ở lâu nhiều người dùng thêm máy sấy hoặc giá phơi trong phòng có quạt.
• Kiểm tra mái, máng xối, rãnh thoát nước quanh nhà trước mùa mưa, vì nước tràn vào nền là chuyện hay gặp với nhà trên dốc.
• Dự trữ đồ ăn khô, gạo, gia vị, thuốc thông thường cho vài ngày, phòng khi mưa lớn không tiện ra ngoài.
• Đèn sạc, pin dự phòng, bộ lưu điện cho thiết bị cần thiết; giông sét có thể làm mất điện hoặc hỏng thiết bị không có chống sét.
• Giày ủng, áo mưa bộ, găng tay; mùa mưa đi bộ trong vườn hay ra bến nước đều cần giày bám đất tốt.

Những thứ này không đắt và mua được ở khu vực Gia Nghĩa, nhưng nếu đợi tới giữa mùa mưa mới đi mua thì rất mất công.

Mùa khô: nắng, bụi và chuyện nước

Mùa khô là mùa đẹp của du khách: trời xanh, mặt hồ trong, ít mưa, đường dễ đi. Với người ở lâu, đây cũng là mùa làm việc ngoài trời thoải mái nhất. Nhưng mùa khô có những thử thách riêng mà khách đi ngắn ngày ít thấy.

Thứ nhất là bụi. Đường đất khô bốc bụi đỏ mỗi khi có xe qua, bụi bám vào nhà, vào quần áo phơi, vào thiết bị. Nhà gần đường lớn càng chịu nhiều. Thứ hai là nắng gắt giữa trưa, dù không khí vẫn khá mát; người ở lâu dễ bị cháy nắng vì chủ quan với nhiệt độ dễ chịu.

Thứ ba và quan trọng nhất là nước. Cuối mùa khô, nhiều giếng trong vùng xuống thấp, có nơi phải mua nước hoặc chở nước từ chỗ khác. Đây cũng là lúc các hộ làm cà phê cần tưới nhiều nhất, nên nguồn nước chung càng căng. Người ở dài ngày cần hỏi chủ nhà hoặc hàng xóm về nguồn nước của chỗ mình ở vào cuối mùa khô các năm trước, có bồn chứa đủ lớn không, và nước đó dùng được cho việc gì.

Một thói quen nhỏ giúp nhiều: dùng nước tiết kiệm từ giữa mùa khô chứ không đợi tới lúc giếng cạn mới bắt đầu. Tận dụng nước rửa rau để tưới cây, giặt gom đồ, sửa ngay vòi rò rỉ. Người địa phương làm vậy từ lâu, và người mới đến làm theo cũng là cách thể hiện mình hiểu nỗi lo chung của cả thôn trong những tháng nắng.

Lửa và rừng trong mùa khô

Nguy cơ cháy cao. Cỏ tranh, lá khô trên đồi và ven rừng rất dễ bắt lửa trong những tháng nắng gió. Quanh Tà Đùng có rừng phòng hộ và Vườn quốc gia Tà Đùng, nên mùa khô là mùa căng thẳng của lực lượng giữ rừng và chính quyền địa phương.

Không đốt rác, đốt cỏ tuỳ tiện. Thói quen đốt rác, đốt cỏ dọn vườn của một số nơi rất nguy hiểm vào mùa này. Người ở lâu nên hỏi điểm thu gom rác của thôn, giữ rác khô trong túi kín chờ mang đi, và tuyệt đối không đốt gần cỏ khô, gần bìa rừng.

Cẩn thận với bếp ngoài trời. Nấu nướng, nướng thịt ngoài trời khi gió mạnh có thể làm tàn lửa bay sang bãi cỏ. Nếu có lửa, cần dập hẳn bằng nước và đất, không để tàn âm ỉ rồi bỏ đi.

Biết báo tin khi thấy khói. Thấy khói lạ trên đồi hay ven rừng, cách đúng là báo ngay cho trưởng thôn, kiểm lâm hoặc chính quyền xã thay vì tự xông vào dập. Người mới đến nên hỏi trước cách liên lạc với trưởng thôn nơi mình ở.

Bảng chuẩn bị theo mùa cho người ở dài ngày

Bảng dưới gom những việc chính, để người mới lên có thể đánh dấu dần.

Bảng mang tính khung chung; từng thôn, từng căn nhà có đặc điểm riêng. Hỏi người ở lâu năm quanh chỗ mình ở luôn là nguồn thông tin tốt nhất.

Giai đoạn chuyển mùa và cách đọc trời

Những tuần chuyển từ khô sang mưa và ngược lại thường khó đoán nhất. Có năm mưa đầu mùa đến sớm rồi ngưng cả tháng, có năm cuối mùa mưa vẫn còn những đợt mưa lớn bất ngờ. Người làm vườn quanh hồ theo dõi trời rất sát vì chuyện tưới, bón, hái đều phụ thuộc vào đó.

Người ở lâu có thể học theo họ: để ý mây kéo từ hướng nào trước khi mưa, sương sớm dày hay mỏng, gió đổi chiều khi nào. Kết hợp thêm dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng, bạn sẽ dần có cảm giác về trời mà không cần nhìn điện thoại liên tục.

Quan trọng hơn là thay đổi cách lên kế hoạch. Thay vì hẹn chính xác một ngày đi xa, người ở vùng hồ thường để khoảng đệm vài ngày, sẵn sàng dời việc nếu trời không thuận. Đó cũng là một phần của sống chậm: chấp nhận rằng thời tiết có tiếng nói trong lịch của mình.

Sức khoẻ qua hai mùa: những chuyện nhỏ hay bị xem nhẹ

Người từ đồng bằng lên ở lâu thường khoẻ hơn nhờ không khí mát và nhịp ngủ sớm, nhưng cũng hay gặp vài chuyện nhỏ theo mùa. Mùa mưa dầm, chênh lệch giữa ban ngày và ban đêm cộng với quần áo không khô hẳn dễ làm cảm lạnh, ho, đau họng. Da chân tiếp xúc nước bùn lâu có thể bị nấm, ngứa nếu không lau khô và thay tất thường xuyên. Muỗi và côn trùng nhiều hơn quanh nhà gần vườn, gần nước.

Mùa khô thì ngược lại: da khô, môi nứt, mắt cay vì bụi và gió. Nắng cao nguyên khiến người ta cháy da mà không thấy nóng, nhất là khi đi thuyền trên hồ hay làm vườn buổi trưa. Uống đủ nước, đội nón rộng vành, mặc áo dài tay mỏng là những thói quen người địa phương làm hằng ngày.

Những chuyện này đa phần xử lý được bằng sinh hoạt hợp lý và tủ thuốc gia đình cơ bản. Nhưng vì cơ sở y tế lớn ở khá xa, người ở lâu cần biết trạm y tế xã ở đâu, mang đủ thuốc đang dùng, và không chủ quan với những dấu hiệu như sốt cao kéo dài, khó thở, đau bụng dữ dội. Gặp những dấu hiệu ấy thì nên đi khám sớm thay vì chờ trời tạnh.

Điều người ở đủ một năm mới thấy

Người chỉ ghé mùa khô thấy mặt hồ trong xanh, các đảo rõ nét. Người ở qua mùa mưa thấy hồ đầy dần, nước đục hơn sau những trận lớn, có những doi đất, bãi cỏ ven bờ chìm xuống rồi lại hiện ra khi nước rút. Mực nước hồ thủy điện lên xuống theo mùa và theo vận hành của nhà máy, nên cảnh ven bờ thay đổi đáng kể trong năm.

Vườn quanh nhà cũng kể chuyện mùa. Cuối mùa khô, sau đợt tưới, cà phê nở hoa trắng, mùi thơm lan khắp sườn đồi trong vài ngày. Mùa mưa là mùa quả lớn, cỏ mọc nhanh, người làm vườn bận phát cỏ. Cuối năm là mùa hái cà phê, đường thôn đông xe chở nông sản, sân nhà nào cũng phơi hạt. Người ở lâu mà để ý những thay đổi này sẽ hiểu vì sao người địa phương bận hay rảnh vào từng thời điểm.

Sống đủ một vòng năm cũng là cách tốt nhất để biết mình thích mùa nào, ngại mùa nào. Có người yêu mùa mưa mờ sương nhưng ngại bụi mùa khô; có người ngược lại. Từ đó, nếu chỉ muốn có một chỗ quay lại định kỳ, bạn sẽ chọn được những tháng thật sự hợp với mình.

Câu hỏi thường gặp

Mùa mưa ở Tà Đùng kéo dài bao lâu?

Theo khung chung của khí hậu Tây Nguyên, mùa mưa thường kéo dài khoảng từ tháng năm tới tháng mười hoặc mười một. Mỗi năm có thể đến sớm hoặc muộn hơn vài tuần, có những đợt mưa dầm liên tục nhiều ngày ở giữa mùa.

Mùa mưa có nên lên Tà Đùng ở dài ngày không?

Có thể, và nhiều người thích cảnh hồ mờ sương mùa này. Nhưng cần chuẩn bị chống ẩm, đồ đi mưa, dự phòng điện và chấp nhận đi lại hạn chế. Người lần đầu ở lâu nên thử vài tuần mùa mưa trước khi quyết định ở cả mùa.

Mùa khô ở Tà Đùng có thiếu nước không?

Một số nơi trong vùng có thể thiếu nước vào cuối mùa khô, khi giếng xuống thấp và các vườn cần tưới nhiều. Mức độ khác nhau theo từng thôn, từng nguồn nước. Người ở dài ngày nên hỏi kỹ chủ nhà về tình hình nước những năm trước và có bồn chứa dự phòng.

Ở Tà Đùng có lạnh không, cần mang áo ấm không?

Ban đêm và sáng sớm trên vùng cao nguyên thường se lạnh, nhất là những tháng cuối năm và những ngày mưa dầm. Người ở lâu nên có áo khoác, chăn dày và tất ấm. Ban ngày mùa khô thì nắng khá gắt dù nhiệt độ không cao.

Làm sao biết đường vào thôn có an toàn khi mưa lớn?

Nên hỏi trưởng thôn, hàng xóm hoặc theo dõi thông báo của chính quyền xã về những đoạn có nguy cơ sạt lở, ngập. Khi mưa lớn kéo dài, cách an toàn nhất là ở yên trong nhà, hoãn chuyến đi xa và không cố vượt dốc trơn hay đoạn nước chảy qua đường.

Đồ điện tử có bị hỏng vì ẩm ở Tà Đùng không?

Độ ẩm cao kéo dài trong mùa mưa có thể làm thiết bị điện tử, máy ảnh, ổ cứng dễ hỏng hoặc mốc nếu cất trong chỗ kín. Nên dùng hộp kín có gói hút ẩm, bật thiết bị đều đặn, dùng ổ cắm có chống sét và bộ lưu điện cho những máy quan trọng.