Trong cộng đồng Tà Đùng, tiếng nói của cư dân sống quanh hồ cần được nghe trước vì họ là người chịu tác động trực tiếp nhất từ mọi thay đổi: lượng khách, rác, đường sá, giá đất, nếp sinh hoạt của bon làng. Nghịch lý là họ lại thường lên tiếng ít nhất trên mạng, do bận việc vườn, do khoảng cách công nghệ, do ngôn ngữ và do ngại.
Bài này nói về cư dân như những chủ thể của vùng đất chứ không phải nhân vật trong ảnh du lịch: họ là ai, vì sao tiếng nói của họ dễ bị lấn át, họ biết những gì người ngoài không biết, và khách, người làm du lịch, người đến ở lâu có thể lắng nghe họ thế nào cho đúng.
Cư dân quanh hồ Tà Đùng là ai
Xã Tà Đùng mới, hình thành từ hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong cũ, là nơi sinh sống của những cộng đồng có lịch sử khác nhau. Đồng bào M'Nông là cư dân bản địa lâu đời của vùng cao nguyên này, với bon làng, luật tục, cồng chiêng và nếp canh tác riêng. Từ nhiều thập kỷ trước, đồng bào các dân tộc từ miền núi phía Bắc đã vào lập nghiệp ở vùng Đắk Glong, mang theo tiếng nói, trang phục và nếp sống của quê cũ. Người Kinh từ nhiều tỉnh đến làm kinh tế mới, làm vườn cà phê, hồ tiêu, buôn bán.
Khi hồ thủy điện Đồng Nai 3 tích nước, một phần đất thấp của vùng trở thành lòng hồ, và đời sống của nhiều gia đình thay đổi theo: có nơi phải chuyển chỗ ở, có nơi đổi cách canh tác, có người bắt đầu nghề mới trên mặt nước. Vài năm gần đây, khi du lịch đến, thêm một lớp cư dân mới: người trẻ ở lại làm homestay, chèo thuyền, người từ thành phố lên ở lâu.
Vì thế, nói "người Tà Đùng" là nói về một cộng đồng nhiều lớp, không đồng nhất. Mỗi lớp có cách nhìn riêng về du lịch, về đất đai, về tương lai. Một cộng đồng trên mạng muốn đại diện cho vùng đất cần nghe được nhiều lớp ấy, không chỉ lớp nói to nhất.
Vì sao tiếng nói của cư dân dễ bị lấn át trên mạng
Thời gian. Người làm vườn dậy từ sáng sớm, làm đến chiều tối, mùa thu hoạch còn bận hơn. Họ không có thời gian ngồi đọc và trả lời hàng chục bình luận như người ở thành phố trong giờ nghỉ trưa.
Khoảng cách công nghệ. Nhiều người lớn tuổi mới dùng điện thoại thông minh, chủ yếu để gọi điện và nhắn tin cho người nhà. Viết một bài dài, đăng ảnh vào group là việc không quen.
Ngôn ngữ. Với nhiều đồng bào, tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai. Họ nói chuyện rất giỏi nhưng ngại viết, sợ sai chính tả, sợ bị chê.
Tâm lý chủ nhà. Văn hoá hiếu khách khiến nhiều người ngại nói điều chưa vui về khách, kể cả khi bị làm phiền. Họ im lặng thay vì phàn nàn công khai.
Lợi ích đan xen. Trong một xã nhỏ, ai cũng quen ai. Lên tiếng về chuyện rác hay chuyện xây dựng có thể đụng chạm đến người hàng xóm làm du lịch, nên nhiều người chọn không nói.
Sóng điện thoại. Ở một số khu vực quanh hồ, sóng di động và internet chưa ổn định, khiến việc tham gia cộng đồng trên mạng khó hơn hẳn.
Những điều cư dân biết mà người ngoài không biết
Nhịp của hồ. Mùa nào nước lên, mùa nào nước xuống, chỗ nào sâu, chỗ nào có gốc cây ngầm, lúc nào gió mạnh không nên ra hồ. Đây là thông tin an toàn mà không bản đồ nào ghi.
Nhịp của đất. Mùa vụ cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái; đoạn đường nào trơn khi mưa, đoạn nào hay sạt; đồi nào dễ cháy mùa khô.
Ký ức của vùng đất. Thung lũng nào giờ là mặt hồ, ngọn đồi nào giờ thành đảo, con suối nào đã không còn. Những ký ức này là phần lịch sử chưa được viết lại.
Nếp sống và điều kiêng. Lúc nào bon làng có việc, chỗ nào không nên vào, cách chào hỏi, cách nhận lời mời. Người ngoài vô tình phạm phải thường vì không ai nói trước.
Những thay đổi thật sự. Rác nhiều lên hay ít đi, khách đông hơn hay vắng hơn, giá cả trong xã thay đổi ra sao. Người ở lại mới thấy được xu hướng, khách đến vài ngày chỉ thấy một lát cắt.
Lắng nghe thế nào cho đúng
Lắng nghe không phải là phỏng vấn. Một người khách cầm điện thoại ghi âm, hỏi dồn dập về đời sống, về thu nhập, về hoàn cảnh gia đình, dù với ý tốt, vẫn đặt cư dân vào thế bị khai thác. Cách tự nhiên hơn là bắt đầu từ việc chung: cùng ngồi uống nước, hỏi về khu vườn, về con thuyền, về món ăn, rồi để câu chuyện tự đi. Người vùng cao thường cởi mở khi thấy mình được tôn trọng chứ không bị quan sát.
Hỏi câu mở thay vì câu dẫn dắt. "Ở đây có gì thay đổi từ khi nhiều khách lên?" cho người nghe nhiều thông tin hơn "Có khách lên chắc bà con vui lắm nhỉ?". Chấp nhận cả những câu trả lời không như mình mong đợi: có người thấy du lịch mang lại sinh kế, có người thấy phiền vì ồn ào và rác, có người thấy cả hai.
Khi nhờ cư dân chia sẻ kiến thức có giá trị, như dẫn đường, kể chuyện văn hoá, chỉ cách làm một món ăn, hãy coi đó là công việc và trả công xứng đáng. Và khi định đưa câu chuyện của họ lên mạng, hỏi rõ họ có muốn không, muốn được nêu tên hay không. Câu chuyện là của họ, không phải của người nghe.
Dấu hiệu một cộng đồng đang nghe cư dân, và dấu hiệu ngược lại
Có vài cách đơn giản để tự kiểm một group, một trang hay chính mình có đang nghe người sống quanh hồ hay không. Dấu hiệu tốt là trong các cuộc bàn về rác, về xây dựng ven hồ, về lượng khách cuối tuần, có ý kiến của người đang ở thôn, dù chỉ qua lời kể lại của người con đi xa hay của chủ homestay. Dấu hiệu tốt nữa là khi có người phản ánh chuyện chưa vui, câu trả lời đầu tiên là hỏi thêm cho rõ, chứ không phải bênh vực hay công kích.
Dấu hiệu đáng lo là khi mọi bài viết đều nói về cảnh, về nơi ở, về đất mà vắng hẳn người dân, hoặc khi cư dân chỉ xuất hiện như một chi tiết trong ảnh. Đáng lo hơn là khi một người địa phương góp ý thì bị nhiều tài khoản ở xa bác đi vì "làm xấu hình ảnh vùng đất". Một vùng đất muốn được yêu lâu thì phải chịu nghe cả điều chưa đẹp từ chính người sống ở đó.
Với người đọc bình thường, việc tự kiểm còn đơn giản hơn: trước khi kết luận điều gì về Tà Đùng từ mạng, hãy hỏi mình đã nghe một người sống ở đây nói về chuyện đó chưa. Nếu chưa, kết luận nên để ngỏ.
Khi bàn chuyện chung, ai chịu tác động gì
Những chủ đề hay được bàn trong cộng đồng Tà Đùng tác động khác nhau lên từng nhóm. Bảng dưới là khung gợi ý để người tham gia thảo luận nhớ rằng mình có thể không phải người chịu tác động nhiều nhất:
| Chủ đề | Du khách | Người làm du lịch | Cư dân không làm du lịch |
|---|---|---|---|
| Khách đông vào cuối tuần | Cảnh đông, khó tìm chỗ | Có thêm thu nhập | Ồn, đường đông, rác nhiều hơn |
| Xây dựng ven hồ | Thay đổi cảnh nhìn | Có thể thêm hoặc mất cơ hội | Ảnh hưởng đất, nước, lối đi |
| Rác trên hồ | Mất cảnh đẹp | Mất khách nếu kéo dài | Ảnh hưởng nguồn nước, cá, sức khoẻ |
| Giá đất tăng | Ít ảnh hưởng | Chi phí mở rộng tăng | Khó cho con cháu có đất, dễ bán tháo |
| Văn hoá được giới thiệu | Có trải nghiệm | Có sản phẩm du lịch | Có thể được tự hào hoặc bị biến thành trình diễn |
Khung này không nói nhóm nào đúng, nhóm nào sai. Nó chỉ nhắc rằng trong mọi cuộc bàn bạc về tương lai vùng hồ, những người ở cột cuối thường chịu tác động lâu dài nhất và cũng thường vắng mặt nhất. Một cộng đồng tử tế chủ động hỏi ý kiến họ.
Đưa cư dân vào cộng đồng trên mạng mà không làm khó họ
Không phải cư dân nào cũng muốn hay cần tham gia group. Nhưng với những người muốn, cộng đồng có thể giúp bằng những việc nhỏ: chỉ cách tham gia, cách đăng ảnh, cách giữ an toàn tài khoản; viết thay khi họ kể bằng lời và cho họ xem lại trước khi đăng; trả lời bình luận của họ một cách kiên nhẫn, không sửa lời, không chê chính tả.
Người con của vùng đất đang làm việc xa quê là cầu nối quý. Họ hiểu cả nếp sống ở quê lẫn cách vận hành của mạng xã hội, có thể chuyển lời của cha mẹ, ông bà lên cộng đồng và ngược lại. Một cộng đồng biết mời những người này tham gia sẽ có giọng nói địa phương rõ hơn nhiều.
Cuối cùng, không phải mọi tiếng nói đều phải xuất hiện trên mạng. Một buổi gặp mặt ở nhà văn hoá thôn, một cuộc trò chuyện với già làng, một lần ngồi cùng tổ hợp tác xã nhiều khi cho biết nhiều điều hơn trăm bình luận. Người làm cộng đồng tốt biết mang những tiếng nói ấy về và kể lại một cách trung thực, có sự đồng ý của người nói.
Những điều người dân quanh hồ thường mong khách hiểu
Những điều dưới đây được viết chung từ các câu chuyện phổ biến ở nhiều vùng du lịch nông thôn, không phải trích lời một người cụ thể. Thứ nhất, vườn là tài sản và là sinh kế của cả gia đình: cây cà phê, cây sầu riêng, luống rau không phải chỗ để tự ý vào chụp ảnh hay hái thử. Muốn vào, hãy hỏi; muốn mua, hãy trả tiền.
Thứ hai, nhà ở không phải điểm tham quan. Một ngôi nhà gỗ đẹp, một gian bếp có khói là nơi một gia đình đang sống. Đứng ngoài chụp ống kính dài vào sân nhà người ta, hay tự bước vào khi không được mời, là điều khiến nhiều người khó chịu dù họ không nói ra.
Thứ ba, nông thôn có nhịp giờ riêng. Buổi tối người ta ngủ sớm để sáng dậy sớm; tiếng nhạc lớn, tiếng hò hét đến khuya làm phiền cả xóm. Xe chạy qua đường làng nên đi chậm, vì có trẻ con, có gia súc, có người già. Thứ tư, tiền tiêu ở hộ dân có ý nghĩa: mua nông sản tại vườn, ăn bữa cơm nhà, thuê thuyền của người địa phương là cách trực tiếp nhất để du lịch đem lại lợi ích cho người sống ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng có những dân tộc nào sinh sống?
Vùng Đắk Glong cũ, nơi có xã Tà Đùng, là nơi sinh sống của đồng bào M'Nông bản địa, đồng bào nhiều dân tộc từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và người Kinh từ nhiều tỉnh. Số liệu dân số theo từng dân tộc cần xem từ thống kê chính thức của địa phương.
Làm sao để nói chuyện với người dân địa phương mà không làm phiền?
Bắt đầu từ việc chung như mua nông sản, ăn bữa cơm, đi thuyền, rồi để câu chuyện tự nhiên. Tránh hỏi dồn về thu nhập hay hoàn cảnh gia đình, tránh ghi âm, chụp ảnh khi chưa xin phép, và tôn trọng khi người ta bận hoặc không muốn trò chuyện.
Có nên đăng ảnh hoàn cảnh khó khăn của một gia đình để kêu gọi giúp đỡ không?
Chỉ khi gia đình đó đồng ý rõ ràng và hiểu ảnh sẽ được chia sẻ rộng. Cách tốt hơn là liên hệ chính quyền xã, nhà trường hoặc đoàn thể địa phương để xác minh nhu cầu và hỗ trợ qua kênh có trách nhiệm, tránh phô bày hoàn cảnh người khác trên mạng.
Người dân Tà Đùng có thích khách du lịch không?
Không có câu trả lời chung cho cả cộng đồng. Có người thấy du lịch mang lại sinh kế và niềm vui gặp gỡ, có người thấy phiền vì ồn ào, rác và đường đông, nhiều người thấy cả hai. Cách khách cư xử ảnh hưởng nhiều đến cảm nhận của người dân.
Người mới lên ở Tà Đùng nên làm quen với hàng xóm thế nào?
Chào hỏi, tự giới thiệu, hỏi thăm về vườn tược, mua nông sản của hàng xóm, tham gia những việc chung của thôn khi được mời. Tôn trọng nhịp sống và những quy ước của xóm, lắng nghe trước khi góp ý. Sự tin cậy ở nông thôn được xây dần qua nhiều năm.
Có thể góp câu chuyện của cư dân cho TaDung.org không?
Có thể, với điều kiện người được kể đồng ý về nội dung, về việc nêu tên và về ảnh. Câu chuyện nên giữ đúng lời và ý của người kể, không thêm thắt cho hấp dẫn. Cách tốt nhất là cho người kể xem lại trước khi chia sẻ.