Muốn chuyến đi Tà Đùng giúp được người dân quanh hồ, anh chị nên ăn ở quán của hộ địa phương, ở nơi do người địa phương làm chủ hoặc thuê người địa phương, thuê thuyền của cư dân ven hồ, mua cà phê, trái cây, mật ong trực tiếp từ người làm ra, và tránh mua lâm sản, thú rừng, cây rừng. Cùng một số tiền, cách tiêu quyết định bao nhiêu phần ở lại với vùng hồ.
Các nhà nghiên cứu du lịch gọi phần tiền khách chi ra nhưng chảy khỏi điểm đến là rò rỉ du lịch: tiền trả cho công ty ở nơi khác, cho hàng hoá chở từ thành phố lên, cho lao động không phải người địa phương. Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc và nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng ở những điểm đến mà dịch vụ do bên ngoài nắm, phần ở lại cho cộng đồng có thể rất nhỏ.
Bài này không khuyên khách tiêu nhiều hơn. Nó chỉ gợi ý tiêu khéo hơn, để những đồng tiền đã định chi cho chuyến đi đến được tay người đang sống và giữ vùng hồ.
Tiền của khách đi đâu sau một chuyến đi
Hình dung một nhóm khách chi một khoản cho hai ngày ở Tà Đùng (ví dụ giả định). Nếu họ đi tour trọn gói của một công ty ở thành phố, ở một khu nghỉ do nhà đầu tư nơi khác làm chủ, ăn đồ chở từ thành phố lên, thì phần lớn số tiền rời vùng hồ ngay. Phần ở lại có thể chỉ là tiền công của vài người làm thuê và một ít tiền mua rau.
Nếu cũng nhóm đó ở homestay của một gia đình trong thôn, ăn cơm do chủ nhà nấu bằng rau trong vườn và cá trên hồ, thuê thuyền của người hàng xóm, mua cà phê từ vườn bên cạnh, thì phần tiền ở lại lớn hơn hẳn, và còn quay vòng: chủ homestay mua gạo ở tạp hoá thôn, trả công người dọn phòng, người lái thuyền mua xăng ở đại lý trong xã.
Điều này không có nghĩa là mọi dịch vụ của người ngoài đều xấu. Nhiều cơ sở do người nơi khác đầu tư vẫn thuê lao động địa phương, mua nông sản địa phương, đóng góp cho xã. Câu hỏi đơn giản để khách tự đặt ra là: tiền mình trả ở đây, bao nhiêu phần đến được người sống ở đây?
Ăn: chọn quán và bữa cơm của người địa phương
Ăn ở quán của hộ dân. Quanh trung tâm xã và trên đường vào hồ có những quán ăn nhỏ do người địa phương mở. Món ăn có thể không cầu kỳ nhưng dùng nguyên liệu tại chỗ: cá hồ, gà thả vườn, rau rừng trồng, măng.
Đặt cơm ở nhà dân hoặc homestay. Nhiều homestay nhận nấu cơm cho khách nếu báo trước. Bữa cơm vừa ngon vừa là cơ hội trò chuyện với chủ nhà, và tiền chợ đi thẳng vào bếp của gia đình.
Báo trước số người, giờ ăn. Quán nhỏ và nhà dân không có kho dự trữ lớn. Báo trước giúp họ chuẩn bị đủ, không phải chạy đi mua gấp hay bỏ phí đồ ăn.
Ăn món theo mùa. Hỏi chủ quán món gì đang có, thay vì đòi món theo thực đơn thành phố. Cá hồ có lúc nhiều lúc ít, rau theo mùa mưa mùa khô; ăn theo mùa là tôn trọng nguồn thực phẩm địa phương.
Không mang đồ ăn nhanh từ thành phố lên đầy xe. Mang chút đồ ăn vặt dự phòng là hợp lý. Nhưng chở cả thùng đồ ăn từ thành phố lên rồi chỉ thuê chỗ ngủ là để lại cho vùng hồ rác nhiều hơn tiền.
Ở và đi lại: chọn ai làm dịch vụ cho mình
Với chỗ ở, các chuyên trang về lưu trú trong hệ Tà Đùng đã bàn kỹ cách chọn nơi ở. Ở đây chỉ nói một góc: khi có lựa chọn ngang nhau, cân nhắc ưu tiên nơi do gia đình địa phương làm chủ, hoặc nơi thuê người địa phương, mua thực phẩm địa phương. Có thể hỏi thẳng chủ nơi ở những câu đơn giản: rau cá mua ở đâu, người dọn phòng ở thôn nào.
Với thuyền ra hồ, thuê thuyền của cư dân ven hồ có giấy tờ, có áo phao đầy đủ là lựa chọn vừa an toàn vừa giúp được người địa phương. Người lái thuyền là cư dân thường biết luồng nước, biết thời tiết, biết kể chuyện thôn cũ dưới lòng hồ, những thứ mà khách khó có được từ người ngoài.
Với đi lại trong vùng, xe ôm, xe đưa đón của người địa phương là một nguồn thu nhập phụ của nhiều gia đình. Thoả thuận giá rõ ràng trước khi đi, trả đúng như đã nói, không mặc cả quá gắt với một chuyến xe trên đường đất dốc.
Một điều quan trọng: ưu tiên người địa phương không có nghĩa là bỏ qua an toàn. Thuyền không có áo phao, xe không đảm bảo thì không đi, dù là của ai.
Năm câu hỏi để biết một dịch vụ có làm lợi cho cộng đồng không
Khách không cần điều tra kỹ một cơ sở trước khi dùng dịch vụ. Chỉ cần vài câu hỏi tự nhiên lúc trò chuyện là đủ để có cái nhìn tương đối, và chính việc khách hỏi cũng khuyến khích cơ sở làm theo hướng có lợi cho địa phương.
- Người làm việc ở đây là ai? Người dọn phòng, nấu ăn, lái thuyền có phải người trong xã không, hay đều từ nơi khác lên theo mùa.
- Rau, cá, thịt, cà phê mua ở đâu? Cơ sở mua của hộ dân xung quanh hay chở từ chợ đầu mối thành phố lên.
- Rác và nước thải xử lý thế nào? Có phân loại, có thu gom, hay đổ ra sau đồi, xả thẳng xuống hồ.
- Cơ sở có tham gia việc chung của thôn, xã không? Như góp sửa đường, hỗ trợ điểm trường, tham gia nhặt rác hồ.
- Khách muốn mua nông sản, thủ công thì cơ sở giới thiệu ai? Một cơ sở gắn với cộng đồng thường biết và sẵn lòng giới thiệu các hộ làm ra sản phẩm tốt.
Không có câu trả lời nào là hoàn hảo, và một cơ sở mới mở có thể chưa làm được hết. Nhưng nếu câu trả lời cho thấy cơ sở tách hẳn khỏi đời sống xung quanh, khách có thêm thông tin để cân nhắc lần sau. Những câu hỏi này cũng giúp ích cho người sắp làm dịch vụ ở vùng hồ: khách ngày càng để ý, và gắn với cộng đồng là lợi thế thật.
Mua quà ở Tà Đùng: nên mua và không nên mua
Quà mang về từ vùng hồ có thể là món giúp hộ dân có thêm thu nhập, cũng có thể là món góp phần phá rừng nếu mua sai. Bảng dưới phân biệt hai nhóm.
| Nhóm hàng | Nên mua | Không nên mua |
|---|---|---|
| Nông sản | Cà phê vườn nhà rang, hồ tiêu, bơ, sầu riêng, mắc ca, chuối, chanh dây | Hàng không rõ nguồn mà người bán nói là hàng rừng |
| Thực phẩm chế biến | Cà phê bột, tiêu xay, mứt, trái cây sấy do hộ, tổ hợp tác làm | Sản phẩm không nhãn, không rõ nơi làm, ngâm tẩm lạ |
| Mật ong | Mật ong nuôi do hộ dân nuôi, hỏi được nơi đặt thùng | Mật ong được giới thiệu là lấy từ rừng đặc dụng |
| Thủ công | Thổ cẩm, gùi, đồ đan do đồng bào làm, mua tận tay người làm | Đồ làm từ sừng, nanh, da thú rừng, gỗ quý |
| Cây, hoa | Cây giống ở vườn ươm có nguồn rõ ràng | Lan rừng, cây cảnh đào từ rừng, đá lấy từ đảo |
| Động vật, thịt | Gà thả vườn, cá hồ mua của hộ nuôi, đánh bắt hợp pháp | Thịt thú rừng, chim rừng, rùa, ba ba bắt tự nhiên |
Lan rừng, động vật hoang dã, lâm sản từ rừng đặc dụng đều được pháp luật bảo vệ ở các mức khác nhau. Khách mua là tạo ra cầu, khiến người khác có lý do vào rừng khai thác. Nếu người bán nói hàng từ rừng, đó là lý do để không mua chứ không phải lý do để mua.
Mặc cả và trả tiền cho tử tế
Mặc cả là nếp quen ở chợ Việt Nam, và người bán ở Tà Đùng cũng không lạ. Nhưng có sự khác biệt giữa trả giá vui vẻ ở chợ và ép giá một bà cụ bán vài ký bơ bên đường. Với người bán nhỏ, chênh lệch vài nghìn đồng với khách không đáng kể, nhưng với họ có khi là phần lời của cả buổi.
Cách hợp lý: hỏi giá, nếu thấy hợp thì mua, chưa hợp thì cảm ơn và đi tiếp. Nếu mua nhiều, có thể xin bớt nhẹ. Không chê hàng để ép giá, không so với giá chợ đầu mối ở thành phố, vì chi phí và quy mô khác hẳn.
Khi trả tiền, chuẩn bị sẵn tiền lẻ hoặc hỏi trước có nhận chuyển khoản không; sóng điện thoại ở một số nơi quanh hồ không ổn định nên chuyển khoản có lúc chậm. Đưa tờ tiền lớn cho người bán vài chục nghìn rồi đòi thối là làm khó họ.
Tiền tip không phải văn hoá phổ biến ở vùng quê Việt Nam, nhưng nếu người lái thuyền, người nấu cơm phục vụ chu đáo, một khoản cảm ơn nhỏ hoặc lời khen gửi cho chủ cơ sở luôn được đón nhận.
Những cách đóng góp không cần tiền
Không phải sự giúp đỡ nào cũng tính bằng tiền. Một lời giới thiệu đúng cho bạn bè, kèm thông tin rõ ràng về hộ dân, homestay, người lái thuyền mà anh chị đã thấy tốt, có giá trị lâu dài hơn một khoản chi một lần. Chia sẻ trải nghiệm thật, nêu cả điểm cần cải thiện một cách tử tế, giúp cơ sở nhỏ làm tốt hơn.
Mang rác về, không làm hỏng vườn, không gây ồn ban đêm cũng là đóng góp: nó giữ cho cư dân thấy du lịch là cơ hội chứ không phải phiền toái, và giữ cho vùng hồ đủ đẹp để khách sau còn muốn đến.
Nếu có chuyên môn, như chụp ảnh, làm nội dung, kế toán, ngoại ngữ, một số khách đã giúp các hộ làm du lịch chụp ảnh sản phẩm, viết mô tả, hướng dẫn quản lý đặt phòng. Những đóng góp như vậy nên xuất phát từ nhu cầu của chính hộ dân và được thoả thuận rõ, tránh biến thành áp đặt cách làm của thành phố.
Một cách đóng góp ít ai nghĩ tới là quay lại vào mùa thấp điểm. Ngày thường giữa tuần hay những tháng mưa, các hộ làm dịch vụ vắng khách nhất; một nhóm khách ghé lúc ấy giúp họ đỡ hơn nhiều so với thêm một nhóm vào cuối tuần đã kín chỗ.
Muốn tìm cơ sở, hộ kinh doanh có đăng ký trên địa bàn, anh chị có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Câu hỏi thường gặp
Rò rỉ du lịch là gì?
Rò rỉ du lịch là phần tiền khách chi ra ở một điểm đến nhưng chảy ra khỏi địa phương, như tiền trả cho công ty ở nơi khác, hàng hoá nhập từ ngoài, lao động không phải người địa phương. Rò rỉ càng lớn, cộng đồng sở tại càng hưởng ít từ du lịch.
Mua quà gì ở Tà Đùng là hợp nhất?
Nông sản và sản phẩm do hộ dân làm ra là hợp nhất: cà phê vườn nhà rang, hồ tiêu, bơ, sầu riêng, mắc ca theo mùa, mật ong nuôi, thổ cẩm và đồ đan của đồng bào. Mua tận tay người làm để tiền đến thẳng họ.
Mật ong rừng ở Tà Đùng có nên mua không?
Nên thận trọng. Khai thác mật trong rừng đặc dụng của Vườn quốc gia Tà Đùng là không được phép, và mật ong rừng cũng dễ bị pha trộn. Mật ong do hộ dân nuôi, hỏi được nơi đặt thùng, là lựa chọn rõ nguồn hơn.
Có nên trả giá khi mua nông sản ven đường không?
Có thể trả giá nhẹ nếu mua nhiều, nhưng không nên ép giá người bán nhỏ. Với họ, vài nghìn đồng có khi là phần lời của cả buổi. Hỏi giá, hợp thì mua, không hợp thì cảm ơn và đi tiếp là cách cư xử dễ chịu cho cả hai bên.
Làm sao biết homestay có phải của người địa phương không?
Có thể hỏi trực tiếp chủ nhà về gia đình, về thôn, về việc mua thực phẩm và thuê người làm. Người địa phương thường kể được chuyện vườn, chuyện hồ, chuyện xóm giềng rất tự nhiên. Cũng có thể hỏi người dân gần đó.
Có nên mua cây lan, cây cảnh ở Tà Đùng mang về không?
Chỉ mua cây ở vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng. Lan rừng và cây cảnh đào từ rừng là lâm sản được bảo vệ; mua là góp phần tạo ra nhu cầu khai thác rừng. Nếu người bán nói cây lấy từ rừng, đó là lý do để không mua.