Có thể nhìn lại thung lũng sông Đồng Nai trước khi thành hồ Tà Đùng bằng ba nguồn: ảnh vệ tinh chụp qua các năm (có loại xem miễn phí, lùi về trước khi hồ tích nước), bản đồ địa hình cũ thể hiện dòng sông và các suối nhánh, và ảnh chụp của chính các gia đình từng sống trong vùng. Đặt ba nguồn cạnh nhau, người ta thấy được con sông cũ chảy qua đâu, đảo nào từng là đỉnh đồi nào, và nhà của ai từng nằm ở chỗ nay là mặt nước.
Việc này không cần chuyên môn địa lý. Một chiếc máy tính có kết nối mạng, vài tấm ảnh cũ và một người lớn tuổi chịu ngồi chỉ cho xem là đủ để bắt đầu. Bài này hướng dẫn cách tìm và đọc từng loại nguồn, cách ghép chúng với lời kể, và những điều nên giữ khi chia sẻ kết quả với cộng đồng.
Vì sao nên nhìn bằng mắt chứ không chỉ nghe kể
Lời kể của người lớn tuổi là nguồn quý nhất về đời sống trong thung lũng cũ, nhưng nó có một giới hạn: người nghe khó hình dung vị trí. "Nhà ông ở dưới con dốc, gần chỗ suối nhỏ đổ ra sông" là câu rất rõ với người kể, nhưng với đứa cháu sinh ra sau khi có hồ thì chẳng biết con dốc nào, suối nào. Khi có một tấm ảnh chụp từ trên cao hay một tấm bản đồ cũ đặt trước mặt, người kể chỉ tay vào là xong, và câu chuyện bỗng có chỗ đứng.
Nhìn được vùng đất cũ còn giúp người trẻ hiểu quy mô của sự thay đổi. Đọc một con số diện tích lòng hồ thì khó cảm nhận; đặt hai tấm ảnh vệ tinh cùng một khung, một tấm trước và một tấm sau khi tích nước, thì ai cũng thấy ngay những thung lũng dài đã thành mặt nước, những sống đồi đã thành dải đảo. Đó là cách học lịch sử địa phương rất trực quan mà thầy cô ở các trường trong xã có thể dùng.
Cuối cùng, nhìn bằng mắt giúp kiểm tra lời kể một cách nhẹ nhàng. Không phải để bắt bẻ người già, mà để ghi chú cho đúng: có khi người kể nhớ nhầm hai con suối, có khi bản đồ ghi tên khác với tên người dân gọi. Ghi lại cả hai, kèm nguồn, là cách giữ ký ức cẩn thận nhất.
Ba nguồn tư liệu và mỗi nguồn cho thấy điều gì
Ảnh vệ tinh qua các năm. Đây là nguồn dễ tiếp cận nhất. Một số phần mềm xem bản đồ vệ tinh phổ biến có chế độ xem ảnh lịch sử, cho phép lùi về các năm trước. Kho ảnh vệ tinh Landsat của Hoa Kỳ, chụp từ thập niên 1970 với độ phân giải khoảng 30 m mỗi điểm ảnh, và ảnh Sentinel-2 của châu Âu từ năm 2015 với độ phân giải khoảng 10 m, đều được công bố miễn phí. Ảnh Landsat đủ để thấy dòng sông, các mảng rừng và rẫy trước khi có hồ; không đủ để thấy từng mái nhà.
Bản đồ địa hình cũ. Bản đồ địa hình thể hiện đường đồng mức, sông suối, đường mòn và nhiều khi có tên địa danh. Loạt bản đồ tỷ lệ 1:50.000 in từ thập niên 1960 phủ phần lớn miền Nam, nay được một số thư viện đại học nước ngoài số hoá và cho xem công khai. Bản đồ địa hình hiện đại của Việt Nam do cơ quan đo đạc nhà nước quản lý, việc sử dụng theo quy định. Bản đồ cho biết hình dạng đất, ảnh vệ tinh cho biết lớp phủ trên đất.
Ảnh của các gia đình. Ảnh chụp trước khi nước lên, dù chỉ là ảnh chân dung trước hiên nhà, thường có một góc nền: một quả đồi, một rặng cây, một khúc suối. Những chi tiết nền ấy, khi đặt cạnh ảnh vệ tinh và bản đồ, có thể giúp xác định gần đúng ảnh được chụp ở đâu. Đây là nguồn có hồn nhất, vì nó cho thấy con người chứ không chỉ cho thấy đất.
Lời kể làm chất keo. Không nguồn nào trong ba nguồn trên tự kể được chuyện. Lời của người từng sống ở đó mới nối chúng lại: đây là rẫy nhà ai, đây là đường đi chợ, đây là chỗ cả xóm tắm sông. Vì thế việc xem ảnh vệ tinh nên làm cùng người lớn tuổi, không nên làm một mình.
Cách so ảnh trước và sau khi có hồ, từng bước
Trình tự dưới đây dùng được với một chiếc máy tính thông thường. Nếu không quen thao tác, có thể nhờ một học sinh, sinh viên trong nhà làm giúp, người lớn tuổi ngồi cạnh chỉ dẫn:
- Xác định khu vực quan tâm: một nhánh hồ, một hòn đảo, hay khu thôn cũ. Ghi lại vài mốc dễ nhận như một bán đảo dài, một khúc quanh của bờ hồ hiện nay.
- Mở chế độ xem ảnh lịch sử trong phần mềm bản đồ vệ tinh, kéo về những năm trước khi hồ tích nước. Nếu ảnh năm cũ bị mây che hoặc mờ, thử vài năm liền kề.
- Chụp màn hình cùng một khung nhìn cho ảnh trước và ảnh sau. Giữ nguyên mức phóng to để hai ảnh đặt chồng lên nhau được.
- Đặt hai ảnh cạnh nhau hoặc chồng mờ lên nhau, tìm dòng sông cũ và các suối nhánh trong ảnh trước. Đánh dấu sơ bộ những đỉnh đồi nay là đảo.
- Mời người lớn tuổi cùng xem, hỏi họ nhận ra chỗ nào, chỉ giúp nhà, rẫy, bến lội, đường mòn. Ghi lại lời chỉ dẫn ngay trên bản in hoặc trong ghi chú.
- Nếu có ảnh gia đình, thử tìm chỗ ảnh được chụp dựa vào dáng đồi, hướng nắng, khúc suối. Chỉ ghi là "có thể" khi chưa chắc.
- Lưu toàn bộ: ảnh trước, ảnh sau, bản đã đánh dấu, lời kể kèm theo, ngày làm và người tham gia. Đặt tên file rõ ràng để người sau tìm được.
Kết quả của buổi làm việc như vậy thường là một tấm ảnh có vài chục ghi chú nhỏ, thứ mà không cuốn sách nào có. Với một gia đình, đó là tấm bản đồ quê cũ để treo trong nhà; với cộng đồng, đó là một mảnh của lịch sử vùng hồ.
Đọc ảnh vệ tinh cũ: vài dấu hiệu dễ nhận
Dòng sông và suối. Trong ảnh chụp trước khi có hồ, sông Đồng Nai hiện lên như một dải sẫm hoặc xanh xám uốn lượn dưới đáy thung lũng, hai bên thường có vệt sáng của bãi cát, bãi bồi vào mùa khô. Suối nhánh khó thấy hơn, thường chỉ lộ ra qua một đường cây xanh đậm chạy dọc khe núi. Đối chiếu với đường bờ hồ hiện nay, các vịnh hẹp ăn sâu vào đất thường trùng với những khe suối ấy.
Rừng và rẫy. Rừng tự nhiên có màu sẫm, mịn và liền mảng. Rẫy và vườn có màu sáng hơn, thường thành ô có cạnh tương đối thẳng, đôi khi lốm đốm vì cây trồng xen. Mảng sáng nâu đỏ là đất mới phát dọn hoặc đất trống mùa khô. Nhìn sự thay đổi của các mảng này qua nhiều năm, người ta thấy được nhịp khai phá của vùng trước khi nước lên.
Đường và nhà. Ở ảnh độ phân giải cao, đường đất hiện thành vệt mảnh màu nhạt nối các cụm nhà; mái tôn phản sáng thành chấm trắng. Ở ảnh Landsat thì chỉ đường lớn mới thấy, nhà cửa gần như không phân biệt được. Đừng vội kết luận một vùng không có người chỉ vì ảnh độ phân giải thấp không thấy nhà.
Mây, bóng mây và mùa chụp. Vùng cao nguyên nhiều mây trong mùa mưa, nên nhiều ảnh cũ bị che một phần. Những mảng trắng đục và mảng tối có hình dạng tương tự nằm lệch nhau là mây và bóng mây, không phải đất trống hay mặt nước. Ảnh chụp mùa khô thường rõ hơn, nhưng cũng là lúc cây cối khô, màu sắc khác hẳn ảnh mùa mưa; khi so hai năm, nên chọn ảnh cùng mùa.
Mỗi nguồn mạnh ở đâu, hạn chế ở đâu
Không nguồn nào hoàn hảo. Biết điểm mạnh và giới hạn của từng loại giúp tránh kết luận vội:
| Nguồn | Cho thấy rõ | Hạn chế cần biết |
|---|---|---|
| Ảnh vệ tinh độ phân giải thấp (Landsat) | Dòng sông, mảng rừng, rẫy lớn, đường lớn qua nhiều thập kỷ | Không thấy nhà, đường mòn nhỏ; ảnh mùa mưa hay bị mây che |
| Ảnh vệ tinh độ phân giải cao (trong phần mềm bản đồ) | Mái nhà, vườn, đường đất | Ảnh cũ không phải năm nào cũng có; ngày chụp đôi khi chỉ ghi gần đúng |
| Bản đồ địa hình thập niên 1960 | Đường đồng mức, sông suối, một số tên địa danh thời đó | Tên đất ghi theo cách nghe thời ấy; đường sá, dân cư đã đổi nhiều |
| Ảnh gia đình | Con người, nhà cửa, sinh hoạt, cảnh nền gần | Khó xác định vị trí chính xác; ngày chụp thường chỉ nhớ khoảng |
| Lời kể | Tên gọi, câu chuyện, ý nghĩa của từng nơi | Trí nhớ có thể lệch; mỗi người nhớ một kiểu |
Cách làm tốt là luôn ghi nguồn cho từng chi tiết: chỗ này lấy từ ảnh vệ tinh năm nào, chỗ kia theo lời ai kể. Khi có hai nguồn trùng nhau, độ tin cậy tăng lên; khi hai nguồn vênh nhau, ghi cả hai thay vì tự chọn một.
Chia sẻ kết quả: những điều nên giữ
Một tấm ảnh so sánh trước và sau khi có hồ rất dễ được chia sẻ rộng, và đó là điều tốt cho việc giữ ký ức. Nhưng trước khi đăng, hãy nghĩ tới những người có tên trong đó. Ghi chú "nhà ông A ở đây" trên ảnh vệ tinh, kèm tên thật, có thể khiến gia đình ấy không thoải mái. Nên hỏi ý họ, hoặc chỉ ghi chung như "khu nhà của mấy hộ trong xóm".
Cũng nên tránh dùng ảnh so sánh để kể một câu chuyện một chiều, kiểu chỉ nói về mất mát hay chỉ nói về đổi đời. Thung lũng cũ có cái đẹp và cái khó của nó; vùng hồ hôm nay cũng vậy. Một tấm ảnh hai thời điểm đặt cạnh nhau tự nó đã đủ gợi suy nghĩ, không cần thêm lời kết luận nặng nề.
Về bản quyền, ảnh vệ tinh và bản đồ của mỗi nguồn có điều khoản sử dụng riêng; khi đăng lại nên ghi rõ nguồn và kiểm tra điều kiện cho phép. Ảnh gia đình thuộc về gia đình; muốn dùng trong ấn phẩm, triển lãm hay video, cần được chủ nhân đồng ý. Những điều nhỏ ấy giữ cho việc nhớ về vùng đất không làm tổn thương chính những người đã sống ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Có xem được vùng hồ Tà Đùng trước khi tích nước không?
Được. Có thể dùng chế độ xem ảnh lịch sử trong một số phần mềm bản đồ vệ tinh phổ biến, hoặc kho ảnh vệ tinh Landsat miễn phí chụp từ thập niên 1970. Ảnh trước khoảng đầu những năm 2010 cho thấy dòng sông Đồng Nai và các thung lũng trước khi thành hồ.
Ảnh vệ tinh cũ có thấy được nhà cửa trong vùng ngập không?
Ảnh Landsat độ phân giải khoảng 30 m chỉ thấy sông, rừng, rẫy và đường lớn, không thấy từng mái nhà. Ảnh độ phân giải cao trong phần mềm bản đồ có thể thấy nhà và vườn, nhưng không phải năm nào cũng có ảnh cho vùng sâu như Tà Đùng.
Tìm bản đồ địa hình cũ của vùng Tà Đùng ở đâu?
Loạt bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50.000 in thập niên 1960 phủ phần lớn miền Nam đã được một số thư viện đại học nước ngoài số hoá và cho xem công khai. Bản đồ địa hình hiện đại do cơ quan đo đạc nhà nước quản lý, cần sử dụng theo quy định hiện hành.
Làm sao biết đảo nào trên hồ từng là đồi nào?
Đặt ảnh vệ tinh trước và sau khi có hồ cùng một khung nhìn, tìm dòng sông và suối cũ, rồi đối chiếu các đỉnh đồi với đảo hiện nay. Mời người lớn tuổi từng sống trong vùng cùng xem để chỉ tên đồi, tên rẫy, vì nhiều chi tiết chỉ họ biết.
Có nên ghi tên từng hộ dân lên ảnh so sánh khi đăng mạng không?
Không nên tự ý ghi tên thật của từng hộ. Hãy hỏi ý gia đình trước; nếu họ không muốn, chỉ ghi chung như khu nhà trong xóm. Việc giữ ký ức không nên làm người trong cuộc không thoải mái hay bị kéo vào những bàn luận không mong muốn.
Thầy cô có thể dùng ảnh trước và sau khi có hồ để dạy học không?
Có, đây là cách dạy lịch sử và địa lý địa phương rất trực quan. Học sinh có thể so ảnh, đánh dấu sông suối cũ, rồi phỏng vấn ông bà về vùng đất trước khi có hồ. Khi dùng ảnh, nên ghi nguồn và tuân thủ điều khoản sử dụng của từng nguồn ảnh.