Người lái thuyền trên hồ Tà Đùng phần lớn là cư dân quanh hồ, đàn ông lẫn phụ nữ, làm nghề đưa khách bên cạnh việc vườn rẫy, đánh bắt hay nuôi cá; họ biết đường nước giữa các đảo, biết chỗ nào nông, chỗ nào có gốc cây ngầm, biết trời nào nên quay về. Với khách, họ là người dẫn đường, người kể chuyện và là người chịu trách nhiệm cho an toàn của cả chuyến đi trên một mặt hồ chứa thủy điện không có cứu hộ như bãi biển.
Bài này kể về nghề ấy từ phía người lái thuyền: họ đến với nghề thế nào, một ngày làm việc ra sao, thứ gì làm họ lo, và khách có thể làm gì để chuyến đi an toàn, dễ chịu cho cả hai bên. Bài không có giá thuê thuyền hay lịch trình tour; phần đó do các trang về tour và trải nghiệm hồ phụ trách. Nhân vật trong bài là chân dung chung, không phải một người cụ thể.
Ai đang lái thuyền trên hồ Tà Đùng
Trước khi hồ được biết đến như một điểm du lịch, thuyền trên hồ chủ yếu để đánh cá, chở người qua lại giữa các bờ, chở cà phê, phân bón tới những vườn chỉ ra được bằng đường nước, và chở thức ăn ra các bè cá. Khi khách bắt đầu tìm lên ngắm đảo, nhiều gia đình có sẵn thuyền đã dần nhận chở khách. Phần đông là đàn ông trong nhà, nhưng không hiếm phụ nữ cầm lái, nhất là ở những hộ mà chồng đi làm xa.
Một người lái thuyền ở đây thường có hai ba nghề cùng lúc. Sáng sớm có khi đi thăm lưới, trưa về chăm vườn, chiều cuối tuần chở khách; mùa hái cà phê thì việc chở khách xếp sau. Người trẻ quay về sau vài năm đi làm thành phố cũng chọn nghề này vì không cần vốn lớn nếu nhà đã có thuyền, lại gặp được nhiều người. Có người làm cho chủ nơi lưu trú, có người tự nhận khách qua giới thiệu và qua mạng xã hội.
Điều chung của họ là quen nước. Nhiều người lớn lên ven sông Đồng Nai trước khi có hồ, biết bơi từ nhỏ, biết đọc mặt nước, biết khi nào gió đổi hướng. Người trẻ thì học từ cha chú. Cái "nghề" thật sự nằm ở những hiểu biết ấy chứ không ở chiếc thuyền.
Một ngày làm việc của người lái thuyền
Ngày cuối tuần đông khách, người lái thuyền dậy từ khi trời còn tối. Khách muốn ngắm bình minh và sương sớm trên hồ phải xuống bến trước khi mặt trời lên, nên họ kiểm tra máy, đổ xăng, tát nước đọng, xếp áo phao từ chiều hôm trước. Ra bến, họ nhìn trời, nhìn gió, hỏi người đi lưới sớm tình hình mặt nước rồi mới quyết định đi xa hay đi gần.
Chuyến buổi sáng thường là chuyến đẹp nhất và cũng dễ nhất vì mặt hồ lặng. Người lái thuyền cho máy chạy chậm giữa các đảo, tắt máy ở những chỗ sương còn đọng để khách nghe tiếng chim, tiếng nước. Nhiều người không nói nhiều, nhưng hỏi đến thì kể được tên từng đảo theo cách dân gọi, chỗ nào trước kia là làng, là ruộng, đảo nào có nhà ai nuôi bò thả.
Giữa trưa nắng gắt, khách ít đi, họ về nhà ăn cơm, ngủ một chút hoặc ra vườn. Chiều lại có khách muốn ngắm hoàng hôn. Đây là lúc gió dễ nổi hơn, đặc biệt mùa mưa khi mây kéo về nhanh từ phía núi. Người lái thuyền có kinh nghiệm luôn để dư thời gian quay về trước khi trời tối hẳn. Hết khách, họ lại lau thuyền, kiểm tra máy, tính chuyện ngày mai.
Ngày thường vắng khách thì thuyền quay về việc cũ: chở phân, chở cà phê, chở người qua bờ, ra bè cá. Chính nhịp làm việc kép này giữ cho nghề lái thuyền gắn với đời sống của hồ chứ không chỉ là dịch vụ.
Những thứ người lái thuyền lo trên mặt hồ
Gió và giông. Mặt hồ rộng, gió có thể nổi rất nhanh, nhất là chiều mùa mưa. Sóng hồ không cao như biển nhưng đủ làm thuyền nhỏ chòng chành, nước tạt vào. Người lái thuyền thấy mây đen phía núi là quay đầu, dù khách đang vui.
Gốc cây và bãi cạn. Đáy hồ là thung lũng cũ, còn gốc cây, mỏm đất. Khi mực nước xuống mùa khô, những chỗ ấy lộ gần mặt nước, chạm vào có thể gãy chân vịt hoặc thủng thuyền. Người quen hồ nhớ các chỗ này theo từng mùa nước.
Mực nước thay đổi. Hồ chứa thủy điện lên xuống theo mùa và theo vận hành nhà máy. Một bến quen tháng trước có thể cạn tháng sau, một lối đi giữa hai đảo có thể không qua được. Họ phải điều chỉnh đường đi liên tục.
Khách không mặc áo phao. Đây là chuyện người lái thuyền nói nhiều nhất. Nhiều khách cởi áo phao để chụp ảnh đẹp hơn, đứng lên mép thuyền, ngồi lệch một bên. Nước hồ sâu, lạnh và bờ dốc trơn; một người rơi xuống mà không có áo phao là tình huống rất nguy hiểm.
Đêm và sương mù. Đi thuyền khi trời tối hoặc sương dày rất dễ lạc hướng giữa các đảo trông giống nhau. Người lái thuyền cẩn thận thường từ chối chở khách ra đảo lúc tối, dù được trả thêm.
Thủ tục và quy định. Phương tiện chở khách trên đường thủy nội địa phải theo quy định về đăng ký, đăng kiểm, người điều khiển, trang bị cứu sinh. Khách nên hỏi người lái thuyền về việc này và xem thuyền có đủ áo phao cho mọi người không; quy định cụ thể cần kiểm với cơ quan quản lý hiện hành.
Từ thuyền chở cá đến thuyền chở khách: nghề thay đổi ra sao
Chở khách đem lại cho nhiều gia đình ven hồ một nguồn thu tiền mặt đều hơn so với vườn cà phê chỉ có tiền vào mùa hái. Nhiều người sửa lại thuyền, đóng thêm mái che, ghế ngồi, mua thêm áo phao. Có người học thêm cách chụp ảnh cho khách, cách kể chuyện về vùng hồ, cách giữ liên lạc với khách cũ qua điện thoại.
Nhưng nghề mới cũng mang theo áp lực mới. Cuối tuần và dịp lễ khách đổ về một lúc, các bến đông, thuyền chạy nhiều chuyến liền, dễ chủ quan. Ngày thường lại vắng, thu nhập không đều. Cạnh tranh giữa các thuyền có lúc làm giá dịch vụ bị ép, người lái thuyền chạy nhiều chuyến hơn để bù. Rác từ khách, tiếng máy thuyền, tiếng loa nhạc làm thay đổi không khí của những vùng nước trước kia rất yên.
Những người lái thuyền lâu năm thường có chung một mong muốn: khách đi chậm hơn, ít mà nghe nhiều hơn, mang rác về, mặc áo phao, và quay lại. Họ muốn nghề này nuôi được mình lâu dài chứ không phải vài mùa rồi thôi.
Đi thuyền cùng người lái thuyền: những việc khách nên làm
Vài việc nhỏ dưới đây giúp chuyến đi an toàn hơn và khiến người lái thuyền dễ chịu hơn. Đây là những điều chính người trong nghề hay dặn:
- Trước khi xuống thuyền, hỏi rõ đi những đâu, mất bao lâu, có lên đảo không và chi phí gồm những gì, để không có hiểu lầm khi về.
- Mặc áo phao suốt chuyến, cài khoá đầy đủ, kể cả khi biết bơi; trẻ em mặc áo phao vừa cỡ và luôn có người lớn ngồi cạnh.
- Ngồi đúng chỗ người lái thuyền chỉ, không đứng dậy hay dồn sang một bên khi chụp ảnh; muốn đổi chỗ thì báo trước.
- Nghe theo khi người lái thuyền quyết định quay về vì gió, vì trời; họ hiểu mặt hồ hơn bất kỳ ứng dụng thời tiết nào.
- Không xả rác xuống hồ, kể cả vỏ trái cây; mang túi đựng rác riêng và đem về bờ.
- Hỏi trước khi lên đảo hay ghé bè cá; nhiều đảo có chủ, có vườn, có gia súc thả, và có chỗ thuộc vùng rừng được bảo vệ.
- Nếu muốn chụp ảnh người lái thuyền, xin phép họ; nếu đăng lên mạng, gửi lại cho họ một tấm là món quà họ thường rất quý.
Những việc này không khó, nhưng làm đủ sẽ khiến người lái thuyền nhớ mình như một vị khách tử tế. Lần sau quay lại, rất có thể họ sẽ dẫn đi những chỗ ít người biết.
Khi có sự cố trên hồ, người lái thuyền làm gì
Sự cố hay gặp nhất không phải lật thuyền mà là máy chết giữa hồ, chân vịt vướng lưới hoặc va gốc cây, và trời đổ mưa bất chợt. Người lái thuyền có kinh nghiệm luôn mang theo mái chèo, dây buộc, đồ nghề sửa máy cơ bản, can xăng dự phòng, túi đựng điện thoại chống nước. Họ biết đảo nào gần nhất có thể ghé tạm, nhà nào ven hồ có thể nhờ kéo thuyền về.
Khi gặp giông, họ cho khách ngồi thấp, giữa thuyền, kiểm tra lại khoá áo phao, rồi chạy chậm về hướng bờ gần nhất chứ không cố về bến cũ. Nếu có người rơi xuống nước, việc đầu tiên là ném vật nổi, giữ thuyền ở vị trí an toàn, không để người khác nhảy theo khi không có kỹ năng cứu đuối. Ở một hồ rộng không có trạm cứu hộ thường trực, sự bình tĩnh và hiểu biết của người lái thuyền là lớp bảo vệ quan trọng nhất.
Khách nên biết số khẩn cấp quốc gia 112 cho cứu nạn, cứu hộ và 114 cho cứu hoả, cứu nạn, nhưng cũng nên hiểu rằng ở giữa hồ, sóng điện thoại có lúc chập chờn và lực lượng cứu hộ cần thời gian mới tới. Vì vậy phòng ngừa vẫn là chính: áo phao, không đi khi trời xấu, không đi đêm, nghe lời người lái thuyền.
Một chân dung chung: người lái thuyền ở bến buổi sáng
Hình dung một người đàn ông ngoài bốn mươi, nhà có vườn cà phê trên đồi và một chiếc thuyền gỗ gắn máy dưới bến. Trước kia, chiếc thuyền chỉ để chở phân lên vườn bên kia hồ và đi lưới. Từ khi khách tới nhiều, cuối tuần nào anh cũng dậy sớm đưa khách ra giữa hồ ngắm bình minh, rồi về kịp phụ vợ tưới cà phê. Anh không quen nói về "trải nghiệm", nhưng biết chỗ nào sương đọng lâu nhất, đảo nào có đàn chim về buổi sáng.
Anh kể thích những người khách hỏi chuyện vườn, chuyện cá, ngồi im khi thuyền tắt máy. Anh ngại những nhóm mở nhạc to và không chịu mặc áo phao. Mùa mưa có những hôm anh từ chối khách vì thấy mây phía núi, dù biết mất một chuyến. Chân dung này không phải một người cụ thể, nhưng ai ở hồ lâu sẽ nhận ra nhiều người như thế, và đó là lý do người lái thuyền đáng được nhìn như một người trong cộng đồng hồ chứ không chỉ là người cung cấp dịch vụ.
Câu hỏi thường gặp
Người lái thuyền ở hồ Tà Đùng có phải là người địa phương không?
Phần lớn là cư dân quanh hồ, có thuyền sẵn để đánh cá, chở nông sản và nhận chở khách thêm. Một số làm cho các nơi lưu trú. Khách muốn biết rõ có thể hỏi chủ nơi ở hoặc hỏi thẳng người lái thuyền về quê quán và việc của họ.
Đi thuyền trên hồ Tà Đùng có an toàn không?
An toàn nếu thuyền có đủ áo phao, người lái có kinh nghiệm, khách mặc áo phao suốt chuyến và không đi khi có giông hoặc trời tối. Hồ sâu, nước lạnh, đáy có gốc cây và không có lực lượng cứu hộ thường trực, nên không được chủ quan.
Nên đi thuyền vào lúc nào trong ngày?
Buổi sáng sớm mặt hồ thường lặng, có sương và ánh sáng đẹp; chiều muộn có hoàng hôn nhưng gió dễ nổi hơn, nhất là mùa mưa. Người lái thuyền sẽ khuyên giờ hợp lý theo thời tiết hôm đó, khách nên nghe theo.
Có nên tự thuê thuyền không người lái để đi không?
Không nên. Mặt hồ có nhiều đảo trông giống nhau, mực nước thay đổi, đáy có vật cản, và người không quen dễ lạc hoặc gặp sự cố. Đi cùng người lái thuyền địa phương vừa an toàn hơn vừa được nghe chuyện về vùng hồ.
Làm sao để chuyến đi thuyền thân thiện với người dân và môi trường?
Mặc áo phao, mang rác về bờ, nói chuyện nhỏ, không mở loa lớn, hỏi trước khi lên đảo hay ghé bè cá, và xin phép trước khi chụp ảnh người. Những việc đơn giản ấy giúp người lái thuyền làm nghề lâu dài và mặt hồ sạch hơn.