Người thành phố lên Tà Đùng sống thường thuộc vài nhóm: người làm việc từ xa cần chỗ yên và mát, người đã nghỉ hưu muốn có vườn, gia đình trẻ muốn con lớn lên gần thiên nhiên, người mở nơi lưu trú hoặc làm vườn theo hướng mới, và người sống hai nơi, lên ở theo tháng rồi về thành phố. Họ đến từ TP.HCM, Đà Lạt, Biên Hoà, Bình Dương và nhiều đô thị khác, phần lớn trong vài năm gần đây, khi hồ Tà Đùng được biết đến rộng rãi.
Điều quyết định một người thành phố có "sống được" ở Tà Đùng hay không hiếm khi là cảnh đẹp hay căn nhà, mà là chuyện làm láng giềng với những người đã ở đây từ trước. Bài này đi vào khía cạnh ấy: họ là ai, họ mang theo gì, học được gì từ người địa phương, va chạm thường nằm ở đâu và cách để trở thành một người hàng xóm được quý. Chuyện đất đai, pháp lý, giá cả không nằm trong bài; phần đời sống thực tế như chợ, trường, y tế được viết ở mục Đời sống cho cư dân mới.
Năm kiểu người thành phố thường gặp ở Tà Đùng
Người làm việc từ xa. Lập trình viên, người thiết kế, người viết, người kinh doanh trực tuyến, chỉ cần mạng ổn và một chỗ ngồi yên. Họ thường thuê nhà theo tháng trước, mua đất sau, và là nhóm quan tâm nhiều nhất tới sóng điện thoại, cáp quang, điện ổn định.
Người đã nghỉ hưu. Muốn rời tiếng ồn, có mảnh vườn trồng rau, nuôi gà, ngồi nhìn hồ. Họ hoà nhập nhanh với hàng xóm lớn tuổi nhưng lo nhiều về chuyện xa bệnh viện lớn.
Gia đình trẻ có con nhỏ. Muốn con chạy nhảy ngoài trời, biết cây cỏ, bớt màn hình. Câu hỏi lớn nhất của họ là trường học và việc con có bạn cùng lứa hay không.
Người mở nơi lưu trú, làm vườn kiểu mới. Đầu tư homestay, farmstay, quán cà phê nhìn hồ, hoặc vườn hữu cơ. Họ thuê người địa phương làm việc, nên quan hệ với cộng đồng vừa là láng giềng vừa là chủ thuê.
Người sống hai nơi. Có nhà ở thành phố và một chỗ ở Tà Đùng, lên vài tuần mỗi đợt. Họ thường nhờ hàng xóm hoặc thuê người trông nhà, nên quan hệ với người trông nhà là sợi dây chính nối họ với cộng đồng.
Điểm chung. Phần lớn đều từng là khách du lịch trước khi thành cư dân. Họ yêu Tà Đùng qua một chuyến đi, rồi quay lại nhiều lần trước khi quyết định ở lâu.
Những gì người thành phố mang theo lên vùng hồ
Người thành phố mang lên Tà Đùng trước hết là tiền: tiền mua đất, xây nhà, thuê người làm, mua vật liệu, mua thực phẩm ở chợ địa phương. Một phần tiền ấy ở lại trong vùng, qua tiền công thợ xây, tiền thuê người chăm vườn, tiền mua rau, gà, cá của hàng xóm. Với nhiều gia đình nông dân, có thêm việc làm công cho một chủ nhà thành phố là một nguồn thu nhập mới.
Họ cũng mang theo cách nhìn khác. Có người chỉ cho hàng xóm cách bán cà phê qua mạng, cách làm phân hữu cơ, cách giữ rác phân loại. Có người dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ trong thôn, góp sách cho điểm trường, giúp người trẻ địa phương làm trang giới thiệu cho homestay. Những đóng góp như vậy, khi làm với thái độ khiêm tốn, được nhớ rất lâu.
Nhưng họ cũng mang theo những thói quen có thể gây khó chịu: muốn mọi việc nhanh, quen trả tiền để giải quyết, ít để ý nếp chào hỏi, dựng hàng rào kín, mở nhạc to vào cuối tuần, đốt đèn sáng rực cả đêm. Không ai cố ý, nhưng những thói quen nhỏ ấy cộng lại tạo cảm giác "người ngoài" khó gỡ. Nhận ra mình mang theo những gì là bước đầu để làm láng giềng tốt.
Học được gì từ người đã ở đây trước
Người thành phố lên ở lâu thường nói rằng điều quý nhất họ học được không phải từ sách hay mạng, mà từ hàng xóm. Ông hàng xóm chỉ cho cách nhìn mây phía núi để biết chiều nay có mưa; bà cụ bên kia dốc cho giống rau hợp đất; anh lái thuyền dặn mùa nào nước rút, bến nào cạn. Những hiểu biết này tích luỹ qua nhiều năm sống với đất, không mua được.
Họ cũng học một nhịp sống khác: dậy theo mặt trời, ăn theo mùa, chấp nhận những ngày mưa dầm không làm được gì, nhờ nhau khi cần mà không tính toán ngay. Ở thành phố, nhờ hàng xóm là chuyện hiếm; ở Tà Đùng, nhờ hàng xóm kéo giúp chiếc xe sa lầy, trông giúp con gà, mua giúp gói muối là chuyện thường ngày, và người được nhờ sẽ nhớ để nhờ lại.
Với đồng bào bản địa, người mới đến học được cách nhìn đất, rừng, suối như một phần của cộng đồng chứ không chỉ là tài sản. Một khoảnh rừng có thể gắn với ký ức của cả bon, một dòng suối có thể có những điều kiêng riêng. Hiểu điều này giúp người mới tránh được những va chạm không đáng có.
Va chạm thường nằm ở đâu
Va chạm phổ biến nhất xoay quanh đường đi và ranh đất. Người mới mua đất rào kín một lối đi mà dân trong vùng vẫn dùng để ra rẫy, ra suối từ nhiều năm; hoặc mở đường mới làm nước mưa đổ xuống vườn nhà bên. Về giấy tờ có thể người mới đúng, nhưng về lệ làng thì họ đã cắt một thói quen chung, và những chuyện như vậy để lại cảm giác nặng nề lâu dài.
Thứ hai là nước. Người mới khoan giếng sâu, bơm nước tưới vườn lớn, xây hồ bơi, trong khi hàng xóm dùng chung một con suối hay giếng nông vào mùa khô. Khi suối cạn sớm, ánh mắt sẽ đổ về nhà mới. Thứ ba là tiếng ồn và ánh sáng: tiệc cuối tuần, loa kéo, đèn pha chiếu ra hồ làm phiền những gia đình ngủ sớm dậy sớm.
Thứ tư là cách ứng xử với người làm thuê. Trả công chậm, nói nặng lời, coi người làm vườn như người ở, hoặc ngược lại, trả cao bất thường làm xáo trộn mặt bằng công trong thôn, đều có thể gây khó chịu. Cuối cùng là cảm giác bị nhìn như "người có tiền": người mới dễ bị nâng giá khi mua bán, và cũng dễ vô tình tỏ ra coi thường. Phần lớn va chạm đều gỡ được nếu người mới chủ động hỏi, lắng nghe và chịu thiệt một chút.
Làm láng giềng tốt ở Tà Đùng: những bước người đi trước khuyên
Những người thành phố đã sống ở đây nhiều năm và được hàng xóm quý thường làm những việc giống nhau. Dưới đây là các bước họ hay chia sẻ với người mới:
- Trước khi xây hay rào, đi chào các nhà xung quanh, hỏi về lối đi, nguồn nước, ranh giới mà mọi người vẫn dùng; để ý cả những điều không ghi trên giấy.
- Đến chào trưởng thôn hoặc già làng, đăng ký cư trú đúng quy định, tham gia các buổi họp thôn khi có thể; đó là nơi người mới được biết đến.
- Thuê người địa phương làm việc, trả công đúng hẹn và đúng mặt bằng chung trong vùng, nói chuyện tôn trọng.
- Mua rau, gà, cá, cà phê của hàng xóm; đi chợ trong vùng thay vì chở hết từ thành phố lên.
- Giữ yên lặng buổi tối, hạn chế đèn pha chiếu ra ngoài, báo trước cho hàng xóm khi có đông khách.
- Dùng nước tiết kiệm mùa khô, không xả nước thải, rác ra suối, ra hồ; phân loại và mang rác đúng nơi thu gom.
- Góp sức khi thôn có việc chung như sửa đường, phòng cháy, đám cưới, đám tang; có mặt quan trọng hơn góp tiền.
- Kiên nhẫn: quan hệ hàng xóm ở nông thôn được xây trong nhiều năm, không phải vài tháng.
Không bước nào tốn nhiều tiền, nhưng đều tốn thời gian và sự để tâm. Người làm được những bước này thường sau vài năm không còn bị gọi là "người thành phố" nữa.
Con của người thành phố và lũ trẻ trong thôn
Với các gia đình trẻ, câu hỏi khó nhất thường không nằm ở người lớn mà ở con cái. Trẻ từ thành phố lên học ở trường xã sẽ ngồi chung lớp với con em đồng bào, con nhà vườn, con người buôn bán; chương trình học là chương trình chung của cả nước, nhưng điều kiện học thêm, câu lạc bộ, lớp năng khiếu ít hơn nhiều so với đô thị. Có gia đình chọn cho con học trường trong vùng những năm nhỏ rồi chuyển xuống thành phố khi lên cấp cao hơn; có gia đình cho con học trực tuyến thêm vào buổi tối. Điểm trường cụ thể, tuyến đường đến trường cần hỏi trực tiếp ở xã vì mỗi thôn mỗi khác.
Đổi lại, trẻ có những thứ khó tìm ở thành phố: một khoảng trời rộng để chạy, những buổi chiều theo bạn ra suối, ra vườn, biết tên cây, biết mùa quả, biết cách chào người lớn trong xóm. Trẻ thường hoà nhập nhanh hơn bố mẹ; chính lũ trẻ chơi với nhau là sợi dây đầu tiên nối hai gia đình lại. Điều bố mẹ thành phố cần để ý là đừng mang theo những so sánh vô tình về đồ chơi, điện thoại, quần áo, khiến con mình hoặc con hàng xóm thấy khoảng cách. Một chiếc xe đạp dùng chung, một buổi cả xóm nướng bắp, một cuốn sách đọc cùng nhau thường đáng giá hơn một món quà đắt tiền.
Một chân dung chung: cặp vợ chồng làm việc từ xa
Hình dung một cặp vợ chồng ngoài ba mươi, cả hai làm việc từ xa cho công ty ở TP.HCM. Sau vài lần lên Tà Đùng nghỉ cuối tuần, họ thuê một căn nhà gỗ của người địa phương ở theo tháng để thử. Tháng đầu, mạng chập chờn mỗi khi mưa to, đường lên nhà lầy lội, họ suýt bỏ cuộc. Nhưng bà chủ nhà mang lên mỗi sáng một rổ rau, ông chủ nhà dạy họ cách tưới cây cà phê, và con trai họ chạy theo lũ trẻ trong thôn ra suối mỗi chiều.
Năm sau, họ quyết định ở lâu hơn. Việc đầu tiên họ làm không phải xây nhà mà là đi hỏi chuyện các nhà xung quanh, nhờ người hàng xóm làm thợ, mua cà phê của bà con trong thôn gửi cho đồng nghiệp ở thành phố. Có những lúc va chạm, như khi họ định rào lối đi tắt ra suối mà người trong xóm vẫn dùng; họ nghe góp ý và để lại lối đi.
Chân dung này là tổng hợp, không phải một gia đình cụ thể. Nó cho thấy một điều: những người thành phố sống được lâu ở Tà Đùng thường không phải người có nhiều tiền nhất hay nhà đẹp nhất, mà là người chịu học làm láng giềng.
Câu hỏi thường gặp
Người thành phố lên Tà Đùng sống có dễ hoà nhập không?
Dễ hay khó phụ thuộc chủ yếu vào cách ứng xử của người mới. Người chủ động chào hỏi, tôn trọng lối đi và nguồn nước chung, thuê người địa phương, tham gia việc thôn thường được đón nhận sau một thời gian; người rào kín và sống tách biệt sẽ mãi là người ngoài.
Lên Tà Đùng ở lâu có cần đăng ký cư trú không?
Có. Người ở lại một nơi ngoài nơi thường trú cần đăng ký tạm trú hoặc thường trú theo Luật Cư trú. Thủ tục làm tại công an xã Tà Đùng hoặc qua Cổng Dịch vụ công; yêu cầu hồ sơ cụ thể nên kiểm theo quy định hiện hành.
Nên thử ở trước bao lâu rồi mới quyết định sống hẳn?
Nhiều người đi trước khuyên nên ở thử ít nhất qua một mùa mưa và một mùa khô, tức là trọn một năm hoặc ít nhất vài đợt dài ở cả hai mùa. Mùa mưa ở vùng hồ có đường trơn, mưa dầm, mất điện, mạng chập chờn, rất khác cảm giác trong chuyến du lịch mùa khô.
Va chạm hay gặp nhất giữa người mới và người địa phương là gì?
Thường là lối đi, ranh đất và nguồn nước, sau đó là tiếng ồn, ánh sáng ban đêm và cách đối xử với người làm thuê. Hỏi trước, lắng nghe và sẵn sàng nhường một chút là cách gỡ hiệu quả nhất.
Người thành phố có thể đóng góp gì cho cộng đồng Tà Đùng?
Thuê người địa phương, mua sản vật trong vùng, chia sẻ kỹ năng như bán hàng qua mạng, ngoại ngữ, giữ vệ sinh; tham gia việc chung của thôn; hỗ trợ trường học qua đúng kênh nhà trường. Thái độ khiêm tốn quan trọng hơn quy mô đóng góp.
Có nên mua đất ngay khi mới lên Tà Đùng không?
Bài này không bàn chuyện mua bán đất. Về mặt sống, nhiều người đi trước chọn thuê nhà ở thử trước để hiểu khí hậu, đường sá, hàng xóm rồi mới tính chuyện lâu dài; phần pháp lý đất cần tìm hiểu ở nguồn chuyên về đất đai và hỏi cơ quan có thẩm quyền.