Đời sống hằng ngày ở Tà Đùng chạy đều được là nhờ một mạng lưới người làm nghề nhỏ: chủ tiệm tạp hoá bán từ gói mì tới bao gạo, thợ sửa xe máy vá lốp cho cả xã, đại lý phân bón cho mua chịu tới mùa hái, người thu mua cà phê, tiêu ở đầu thôn, tài xế xe hàng chở hàng lên và nông sản xuống mỗi tuần. Họ phần nhiều là người Kinh từ nhiều miền lên lập nghiệp, cũng có người đồng bào trẻ mở tiệm ở thôn mình; ít ai nghĩ tới họ khi nói về vùng hồ, nhưng thiếu họ thì cả vùng sẽ đứng lại.
Bài viết phác chân dung chung từng nghề: một ngày làm việc, quan hệ với người trong vùng, những rủi ro họ gánh, và cách họ đang đổi thay khi đường tốt hơn, khi khách du lịch lên nhiều hơn. Nhân vật là hình mẫu tổng hợp, không phải người thật cụ thể; không có tên tiệm, tên doanh nghiệp nào được khen hay chê ở đây. Ai cần tìm doanh nghiệp đã đăng ký trên địa bàn xã có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Tiệm tạp hoá: cái chợ thu nhỏ của từng thôn
Ở những thôn cách trung tâm xã vài cây số, tiệm tạp hoá là nơi người dân mua gần như mọi thứ cần thiết mà không phải đi xa: gạo, mắm, muối, dầu ăn, mì gói, bánh kẹo cho trẻ, thuốc cảm thông thường, xà phòng, bóng đèn, dao kéo, ủng, găng tay làm vườn, thẻ nạp điện thoại. Tiệm thường là gian trước của chính ngôi nhà chủ, hàng xếp kín từ sàn lên trần, chủ nhà vừa bán vừa nấu cơm, vừa trông con ở gian sau.
Một ngày của chủ tiệm bắt đầu sớm như mọi nhà nông, vì người đi vườn ghé mua đồ trước khi ra rẫy, và kết thúc muộn khi người đi làm công về ghé lấy chai nước, bao thuốc. Hàng được lấy từ các đầu mối ở trung tâm huyện cũ hoặc khu Gia Nghĩa, có khi xe giao tận nơi theo tuần, có khi chủ tiệm tự chạy xe máy đi lấy. Mùa mưa đường trơn, chuyến lấy hàng có thể phải hoãn, tiệm hết hàng là chuyện thường.
Điều ít người ngoài biết là tiệm tạp hoá thường bán chịu. Một cuốn sổ ghi nợ nằm cạnh quầy, ghi tên từng nhà, từng món, chờ tới mùa hái mới thu. Chủ tiệm phải biết ai trả được, ai đang gặp khó, và chịu rủi ro khi một mùa mất trắng. Vì thế quan hệ giữa chủ tiệm và người trong thôn vừa là mua bán, vừa là tin cậy; người mở tiệm mới phải mất nhiều năm mới có chỗ đứng.
Tiệm tạp hoá cũng là chỗ tin tức đi qua: ai vừa bán cà phê được giá, nhà nào có đám cưới, đoạn đường nào mới sạt, khách du lịch tuần này đông hay vắng. Khách lạ dừng mua nước ở đây, hỏi đường tử tế, thường nhận được lời chỉ dẫn chính xác hơn bất kỳ ứng dụng bản đồ nào trên những con đường đất quanh hồ.
Thợ sửa xe máy: người giữ cho cả xã đi lại được
Ở một vùng đồi dốc, đường đất đỏ, gần như mọi gia đình đều đi lại và chở hàng bằng xe máy. Xe chở bao cà phê, chở phân, chở con đi học, chở người ốm đi trạm y tế. Bởi vậy tiệm sửa xe là một trong những nghề không thể thiếu ở Tà Đùng. Thợ sửa xe ở đây vá lốp, thay xích, thay má phanh, sửa điện, nhưng cũng hay phải xử lý những chiếc xe đã độ thêm giá chở hàng, những chiếc xe cũ mấy chục năm vẫn được dùng vì còn chạy được.
Mùa mưa là mùa bận nhất của thợ sửa xe. Bùn đất làm mòn xích, mòn phanh nhanh; xe ngã trên dốc trơn gãy tay lái, vỡ đèn; nước ngấm vào điện làm xe chết máy giữa đường. Nhiều thợ nhận cả việc đi cứu xe: có người gọi tới là chạy xe ra chỗ hỏng, sửa tại chỗ hoặc kéo về tiệm. Mùa hái cà phê cũng bận vì xe chở nặng liên tục, lốp và giảm xóc chịu đựng không nổi.
Một chi tiết người làm du lịch hay kể: khách tự lái xe máy từ TP.HCM hay Đà Lạt lên hồ, gặp sự cố trên đường đèo, nhờ thợ trong vùng mới về được. Nếu không may phải dừng ở một tiệm sửa xe trong xã, hãy hỏi giá trước khi thợ làm, trả đúng như đã nói và cảm ơn; một chiếc xe được sửa kịp trong buổi chiều mưa ở vùng đồi là một ân tình thật, không chỉ là một dịch vụ.
Các nghề nhỏ quanh trung tâm xã nhìn trong một bảng
Bảng dưới tóm vai trò của từng nghề trong đời sống chung, mùa bận và rủi ro chính. Đây là bức tranh chung ở vùng nông thôn trồng cà phê, không phải khảo sát riêng tại xã:
| Nghề | Phục vụ ai | Mùa bận nhất | Rủi ro thường gặp |
|---|---|---|---|
| Tiệm tạp hoá | Mọi hộ trong thôn, người làm công, khách qua đường | Mùa hái và trước Tết | Nợ khó đòi khi mất mùa, hàng hết hạn |
| Thợ sửa xe máy | Người đi vườn, học sinh, xe chở hàng, khách tự lái | Mùa mưa và mùa hái | Tai nạn khi cứu xe, phụ tùng khan hiếm |
| Đại lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật | Hộ trồng cà phê, tiêu, cây ăn trái | Đầu và giữa mùa mưa | Bán chịu cả mùa, giá vật tư lên xuống |
| Điểm thu mua nông sản | Hộ có cà phê, tiêu, sầu riêng, mắc ca | Mùa hái và các đợt giá lên | Giá biến động trong ngày, hàng ẩm, hàng lẫn |
| Xe hàng, xe chở khách | Tiệm buôn, người đi khám bệnh, học sinh đi học xa | Quanh năm, đông nhất dịp Tết | Đường đèo, mưa lớn, sạt lở |
| Quán ăn, quán cà phê ven đường | Người địa phương, tài xế, khách du lịch | Cuối tuần và mùa khách | Lượng khách thất thường theo mùa |
Nhìn bảng sẽ thấy hầu hết các nghề đều gắn chặt với mùa vụ cà phê. Một năm được mùa được giá, cả mạng lưới này cùng dễ thở; một năm thất bát, mọi người cùng phải giãn nợ cho nhau.
Đại lý vật tư và chuyện mua chịu trả sau mùa
Đại lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới, máy bơm là nơi người làm vườn ghé nhiều nhất sau tiệm tạp hoá. Ở vùng cà phê, cách làm phổ biến từ lâu là mua chịu vật tư đầu mùa mưa, trả bằng tiền hoặc bằng cà phê khi tới mùa hái. Đại lý vì thế gánh vai trò của một nơi cho vay không chính thức: họ ứng trước hàng hoá, chịu rủi ro nếu năm đó mất mùa hoặc người mua chuyển đi nơi khác.
Mối quan hệ này có hai mặt. Mặt tốt là hộ nghèo, hộ mới lập nghiệp vẫn có phân bón để chăm vườn mà không phải chờ có tiền; đại lý quen thường cho giãn nợ khi gia đình gặp chuyện. Mặt khó là giá hàng mua chịu thường cao hơn giá trả tiền ngay, và khi nợ dồn nhiều năm, người nông dân bị ràng buộc phải bán cà phê cho đúng nơi mình nợ, không chọn được nơi trả giá tốt hơn. Những chuyện như vậy không chỉ có ở Tà Đùng mà ở nhiều vùng cà phê Tây Nguyên.
Người bán vật tư có nghề còn là người tư vấn kỹ thuật bất đắc dĩ. Nông dân mang lá cà phê bị vàng, cành tiêu bị thối tới hỏi; đại lý gợi ý loại phân, loại thuốc. Cách làm này nhanh nhưng dễ dẫn tới dùng thuốc quá tay. Các lớp tập huấn của khuyến nông, của hợp tác xã hay các chương trình canh tác bền vững là nơi người làm vườn nên học thêm để không phụ thuộc hoàn toàn vào lời khuyên của người bán hàng.
Người thu mua nông sản: ở giữa người trồng và thị trường
Đến mùa hái, những điểm thu mua cà phê, tiêu ở đầu thôn, dọc trục đường chính trở nên nhộn nhịp. Người thu mua cân hàng, thử độ ẩm bằng tay hoặc bằng máy, báo giá theo giá chung của ngày hôm đó, trả tiền mặt hoặc ghi sổ trừ nợ. Có người chỉ là đại lý nhỏ mua gom rồi bán lại cho đầu mối lớn hơn ở Gia Nghĩa, có người làm ăn lâu năm, có kho, có sân phơi, có xe tải riêng.
Giá cà phê, giá tiêu biến động theo thị trường thế giới, có khi thay đổi trong cùng một buổi. Người thu mua là người đầu tiên truyền đạt biến động ấy tới người trồng, nên hay bị nghi ngờ khi giá xuống. Nghề này đòi hỏi vốn lớn, đầu óc tính toán nhanh, và một chữ tín được giữ nhiều năm: cân đúng, trả đúng hẹn, không ép giá khi người bán đang cần tiền gấp. Người làm sai một lần sẽ mất mối cả thôn.
Ngoài cà phê, tiêu, mấy năm gần đây có thêm những người chuyên thu mua sầu riêng, mắc ca, bơ, theo mùa từng loại quả. Đi kèm là đội người hái, người cắt, người đóng thùng làm công theo ngày. Một số người trẻ trong vùng bắt đầu từ việc đi cắt sầu riêng thuê, học cách nhận biết quả chín, rồi tự đứng ra làm đầu mối nhỏ. Chi tiết về nghề cà phê, nông trại được viết sâu ở các trang chuyên đề khác trong hệ Tà Đùng; ở đây chỉ đặt người thu mua vào bức tranh con người của vùng.
Đường tốt hơn, khách nhiều hơn: các nghề nhỏ đang đổi thay ra sao
Tiệm tạp hoá thêm hàng cho khách. Bên cạnh mắm muối, nhiều tiệm gần bến thuyền và trên các trục đường lên đồi đã bày thêm nước đóng chai, kem chống nắng, áo mưa mỏng, đặc sản đóng gói. Một số tiệm nhận chuyển khoản, có mã quét thanh toán, điều mới hiếm thấy vài năm trước.
Thợ sửa xe nhận thêm việc cho thuê xe. Có tiệm cho khách thuê xe máy đi quanh hồ, cho gửi xe khi khách đi thuyền. Việc mới thêm thu nhập nhưng cũng thêm trách nhiệm khi khách lạ đường gặp tai nạn trên dốc.
Quán ăn ven đường đổi thực đơn. Những quán trước chỉ bán cơm bình dân cho tài xế, người làm công nay có thêm món cá hồ, gà thả vườn, rau rừng cho khách. Giá và chất lượng còn chênh nhau nhiều giữa các quán; khách nên hỏi giá trước khi gọi món.
Người trẻ bán hàng qua mạng. Con cái của nhiều chủ tiệm, chủ đại lý đã lập trang bán cà phê rang, mật ong, măng khô, gửi hàng đi các tỉnh qua đơn vị vận chuyển. Tiệm ở thôn trở thành điểm gom hàng gửi đi xa.
Áp lực cạnh tranh từ cửa hàng lớn. Khi đường tới khu Gia Nghĩa tốt hơn, nhiều gia đình chọn đi siêu thị, cửa hàng tiện lợi một tuần một lần. Tiệm nhỏ trong thôn phải giữ khách bằng sự quen biết, bán chịu và những món lặt vặt người ta cần ngay.
Khách đến Tà Đùng nên ứng xử thế nào với những người làm nghề nhỏ
Mua ở tiệm trong thôn. Thay vì mang hết đồ từ thành phố lên, mua nước, đồ ăn vặt, đồ dùng lặt vặt ở tiệm tạp hoá địa phương. Khoản tiền nhỏ ấy đi thẳng vào túi một gia đình trong vùng.
Hỏi giá trước, trả sòng phẳng. Ở tiệm sửa xe, quán ăn, hỏi giá trước khi dùng dịch vụ là chuyện bình thường, không ai phật lòng. Đã thoả thuận thì trả đúng, đừng mặc cả lại sau khi đã ăn, đã sửa xong.
Đừng chụp ảnh cuốn sổ nợ hay chuyện làm ăn. Những gì bày trên quầy, trong kho là chuyện riêng của nhà người ta. Hỏi chuyện vui vẻ thì được, đừng quay phim, đăng lên mạng cảnh mua bán, cân đo khi chưa xin phép.
Hỏi đường ở tiệm, cảm ơn người chỉ. Chủ tiệm và thợ sửa xe thường thuộc đường hơn ai hết, biết đoạn nào vừa sạt, đoạn nào lầy. Mua chai nước rồi hỏi đường là cách vừa lịch sự vừa có ích.
Giữ đường sá sạch. Rác thải khách vứt ven đường cuối cùng là người địa phương dọn. Mang rác theo tới điểm thu gom hoặc mang về, đừng để vỏ chai, túi ni lông lại trước cửa tiệm của người ta.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng có chợ và tiệm tạp hoá không?
Có. Ở trung tâm xã và các thôn đông dân đều có tiệm tạp hoá bán đồ dùng thiết yếu, đồ ăn, nước uống; một số nơi có chợ họp theo buổi sáng. Hàng hoá đa dạng hơn và nhiều siêu thị, cửa hàng lớn thì phải xuống khu Gia Nghĩa.
Đi xe máy lên Tà Đùng bị hỏng xe thì sửa ở đâu?
Dọc các trục đường chính và ở trung tâm xã có tiệm sửa xe máy, thợ thường vá lốp, thay xích, sửa phanh, sửa điện được. Trên các đoạn đèo vắng, nên hỏi người dân gần nhất để được chỉ tiệm gần, hoặc nhờ người địa phương gọi giúp thợ ra tận nơi.
Người dân Tà Đùng bán cà phê cho ai?
Phần lớn bán cho các điểm thu mua trong xã, đại lý đầu mối ở khu Gia Nghĩa, hoặc trả nợ vật tư bằng cà phê cho đại lý đã bán chịu. Một số hộ tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc tự rang xay bán lẻ qua mạng.
Vì sao nông dân vùng cà phê hay mua chịu phân bón?
Vì tiền bán cà phê chỉ về một lần mỗi năm vào mùa hái, còn phân bón cần mua từ đầu mùa mưa. Đại lý bán chịu và thu lại sau mùa hái, giúp hộ chưa có tiền vẫn chăm được vườn, nhưng giá mua chịu thường cao hơn giá trả ngay.
Khách du lịch có nên mua đặc sản ở tiệm tạp hoá địa phương không?
Nên, nếu sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ghi ngày đóng gói và người bán nói được ai làm ra. Mua tại tiệm trong thôn giúp tiền đến thẳng gia đình địa phương; nên hỏi giá trước và tránh mua lâm sản, động vật hoang dã.
Muốn tìm doanh nghiệp đang hoạt động ở xã Tà Đùng thì tra ở đâu?
Có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, nơi liệt kê các doanh nghiệp đã đăng ký trên địa bàn xã theo ngành. Thông tin chính thức về đăng ký kinh doanh nên đối chiếu thêm với cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia.