Thăm bon làng đồng bào quanh hồ Tà Đùng sao cho người dân được lợi là đi qua người được bon tin cậy, báo trước và đi nhóm nhỏ, trả tiền trực tiếp cho người làm dịch vụ, người kể chuyện, người làm thủ công, mua đồ do chính bà con làm, và tôn trọng quyền của bon được nói "không" với khách. Làm ngược lại, như kéo đoàn đông vào bất ngờ, chụp ảnh tràn lan, phát quà cho trẻ em, mua qua trung gian, thì khách vẫn có ảnh đẹp nhưng bon làng chỉ nhận lại phiền toái.
Vùng hồ Tà Đùng đang đón khách nhiều hơn, và một phần khách muốn đi xa hơn cảnh hồ để chạm vào đời sống của người bản địa. Mong muốn ấy là tốt, nếu biết cách. Bài này nói về những hình thức thăm bon làng có thể có ở vùng hồ, lợi ích và rủi ro của du lịch văn hoá với cộng đồng, cách chia lợi ích công bằng, và những việc cụ thể khách, người tổ chức đoàn, chủ homestay nên làm. Bài không đưa giá dịch vụ và không giới thiệu cơ sở cụ thể.
Du lịch văn hoá ở vùng hồ đang ở đâu
Phần lớn khách đến Tà Đùng để ngắm hồ, đi thuyền, cắm trại, ở homestay nhìn ra mặt nước. Những trải nghiệm văn hoá đồng bào như nghe chiêng, uống rượu cần, ăn cơm lam, xem đan gùi, dệt vải thường xuất hiện như một phần nhỏ trong chương trình, nhiều khi do các đơn vị tổ chức tour mời đội chiêng đến biểu diễn tại chỗ ở, chứ khách ít khi vào tận bon.
Một số gia đình đồng bào đã bắt đầu đón khách theo cách của mình: cho khách ăn bữa cơm nhà, dẫn khách đi vườn, đi rẫy, kể chuyện bon cũ trước khi có hồ. Đây là hình thức còn mới, quy mô nhỏ, phụ thuộc nhiều vào người dẫn đường và vào sự sẵn lòng của từng gia đình.
Ở nhiều địa phương Tây Nguyên khác, du lịch cộng đồng đã được chính quyền và các tổ chức hỗ trợ xây dựng thành mô hình có quy chế, có tổ dịch vụ, có quỹ chung của làng. Vùng hồ Tà Đùng chưa có nhiều mô hình như vậy, nên lúc này chính cách cư xử của khách và người tổ chức sẽ quyết định du lịch văn hoá ở đây đi theo hướng nào.
Lợi ích và rủi ro khi khách đến bon
Thu nhập thêm. Một bữa cơm, một buổi dẫn đường, một chiếc gùi, một ché rượu bán được cho khách là thu nhập thêm ngoài cà phê, nhất là cho phụ nữ và người lớn tuổi.
Niềm tự hào. Khi khách thật lòng quý chiêng, quý thổ cẩm, quý câu chuyện, người trẻ trong bon có thêm lý do để học và giữ. Văn hoá được coi trọng thì người giữ văn hoá được coi trọng.
Sân khấu hoá. Rủi ro lớn nhất là văn hoá bị biến thành tiết mục theo yêu cầu: lễ được diễn ngoài mùa, bài thiêng bị mang ra cho vui, người dân phải "diễn" đời sống của chính mình.
Lợi ích không đến tay người dân. Nếu khách trả tiền cho người trung gian ngoài bon, còn người biểu diễn, người nấu ăn, người làm thủ công chỉ nhận phần nhỏ, du lịch chỉ để lại sự xáo trộn.
Xáo trộn đời sống. Đoàn đông, ồn ào, flycam bay trên mái nhà, khách vào tận bếp, trẻ em được phát kẹo rồi bám theo xin quà: những chuyện nhỏ cộng lại làm bon mệt mỏi với khách.
Các hình thức thăm bon làng: nên và không nên
Bảng dưới gom những cách khách thường tiếp cận văn hoá đồng bào ở vùng hồ, kèm nhận xét về mức độ có lợi cho bon.
| Hình thức | Người dân được gì | Rủi ro | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Bữa cơm nhà, có báo trước | Thu nhập trực tiếp, được giới thiệu món của mình | Thấp, nếu nhóm nhỏ | Nên, qua người quen giới thiệu |
| Đi vườn, đi rẫy cùng chủ nhà | Công dẫn đường, có khi bán thêm nông sản | Thấp | Nên, tôn trọng giờ làm việc |
| Học đan gùi, dệt vải một buổi | Công dạy, bán sản phẩm | Thấp | Nên, trả công cho người dạy |
| Nghe đội chiêng biểu diễn | Thù lao cho đội chiêng | Trung bình nếu ép bài thiêng | Được, qua trưởng bon, không ép bài |
| Đoàn đông vào bon bất ngờ để chụp ảnh | Gần như không | Cao | Không nên |
| Phát quà, phát tiền cho trẻ em | Không bền, tạo thói xin | Cao | Không nên; muốn giúp hãy qua nhà trường |
Nguyên tắc chung rất đơn giản: càng nhỏ, càng có báo trước, càng trả tiền trực tiếp cho người làm, thì càng có lợi cho bon và càng ít xáo trộn.
Lên kế hoạch một buổi thăm bon làng có trách nhiệm
Dành cho khách đi theo nhóm nhỏ, gia đình hoặc người tổ chức đoàn muốn đưa khách đến với văn hoá đồng bào ở vùng hồ.
- Hỏi trước người được bon tin cậy: chủ homestay quen, người dẫn đường địa phương, cán bộ văn hoá xã. Nói rõ số người, thời gian, muốn trải nghiệm gì.
- Để bon hoặc gia đình chủ nhà chọn ngày giờ và nội dung phù hợp; chấp nhận nếu họ từ chối vì đang mùa hái, đang có việc riêng, có tang.
- Thoả thuận rõ khoản chi trả trước buổi đi: tiền bữa ăn, công dẫn đường, công dạy, thù lao biểu diễn. Trả trực tiếp cho người làm hoặc qua trưởng bon.
- Đi nhóm nhỏ, ăn mặc kín đáo, giày dép dễ đi đất. Dặn các thành viên về chuyện xin phép chụp ảnh, không vào nhà khi chưa mời, không động vào đồ thờ, chiêng, ché.
- Mang theo túi đựng rác, mang rác về; không để lại chai nhựa, vỏ bánh trong bon.
- Mua sản phẩm do chính bà con làm, hỏi giá rõ ràng, không mặc cả quá mức với đồ thủ công nhiều ngày công.
- Sau buổi đi, cảm ơn chủ nhà, già làng; nếu chia sẻ lên mạng, giữ hình ảnh đúng mực, không đăng ảnh trẻ em, người già khi chưa được phép.
Một buổi thăm bon như vậy mất công chuẩn bị hơn một chuyến ghé vội, nhưng khách nhận được cuộc trò chuyện thật, còn bon nhận được sự tôn trọng và một khoản thu nhập công bằng.
Trước khi đi: tìm hiểu để đặt câu hỏi đúng
Một buổi thăm bon có ý nghĩa bắt đầu từ trước khi khách lên xe. Đọc qua về các nhóm cư dân quanh hồ, biết người M'Nông theo mẫu hệ, người Mông theo dòng họ cha, biết cồng chiêng là của đồng bào bản địa chứ không phải của mọi dân tộc, khách sẽ tránh được những câu hỏi vụng như "ở đây ai cũng đánh chiêng à" hay "sao con lại mang họ mẹ".
Nên chuẩn bị vài câu hỏi mở thay cho những câu hỏi cần ảnh: ngày trước bon ở đâu, trước khi có hồ thì đi lại thế nào, mùa này nhà mình làm gì, món này nấu ra sao, ai dạy bà đan gùi. Những câu như vậy mở ra cuộc trò chuyện, để người dân được làm người kể chuyện chứ không phải người mẫu đứng trước ống kính.
Cũng nên chuẩn bị tinh thần rằng đời sống trong bon không giống những hình ảnh lễ hội rực rỡ trên mạng. Phần lớn thời gian, khách sẽ thấy nhà xây, xe máy, vườn cà phê, người mặc đồ thường ngày. Văn hoá không nằm ở trang phục mà ở cách người ta tiếp khách, nói chuyện, làm ăn và giữ những lễ riêng của mình. Hiểu điều đó trước, khách sẽ không thất vọng và chủ nhà cũng không phải gồng mình "diễn" cho khách.
Những điều không nên làm khi ở trong bon
Không bay flycam trên mái nhà, khu nghĩa địa, rừng thiêng hay khi đang có lễ; nhiều người lớn tuổi rất khó chịu với thiết bị lạ bay trên đầu, và việc bay cũng phải tuân theo quy định hiện hành về khu vực, giấy phép. Không bật loa nghe nhạc, không gọi nhau ầm ĩ, nhất là buổi tối khi bon đã nghỉ.
Không tự ý vào rừng thiêng, khu mộ, bến nước khi chưa hỏi; không bẻ cây, hái quả trong vườn nhà người ta dù thấy rụng đầy. Không hỏi mua chiêng, ché, đồ thờ, đồ cổ của gia đình, kể cả khi thấy gia đình khó khăn; những món ấy rời bon là mất hẳn. Không bình phẩm nhà cửa, cách ăn mặc, chuyện học hành của con cái người ta trước mặt họ.
Cuối cùng, không hứa hẹn những điều không làm được, như hứa gửi ảnh, hứa quay lại giúp đỡ, hứa giới thiệu khách mua hàng, rồi quên. Người trong bon nhớ rất lâu những lời hứa của khách, và một lời hứa suông làm mất lòng tin với cả những người đến sau.
Chuyện tiền bạc: trả thế nào cho công bằng
Nhiều khách ngại nói chuyện tiền với người dân vì sợ "thương mại hoá" tình cảm. Thực tế, người dân dành thời gian, công sức, nguyên liệu để đón khách, và việc trả công sòng phẳng là cách tôn trọng họ nhất. Điều cần tránh không phải là trả tiền, mà là trả không rõ ràng, trả qua người khác, hoặc trả theo kiểu ban ơn.
Nếu đi qua đơn vị tổ chức tour, khách có quyền hỏi phần chi phí dành cho bon là bao nhiêu, trả cho ai. Đơn vị làm ăn tử tế thường vui vẻ trả lời. Nếu đi tự túc, hãy thoả thuận trước với chủ nhà hoặc trưởng bon, trả bằng tiền mặt trong phong bì hoặc chuyển khoản theo đúng người nhận, có lời cảm ơn.
Với đồ thủ công, giá cao hơn hàng chợ là bình thường vì làm tay, nhiều ngày công. Muốn ủng hộ thêm, có thể góp vào quỹ chung của bon, quỹ đội chiêng, hoặc ủng hộ nhà trường qua kênh chính thức, thay vì cho tiền lẻ từng người. Cách này giúp lợi ích chia đều hơn và không tạo thói quen xin cho.
Giữ văn hoá khi du lịch tới: phần việc của mỗi bên
Với khách, phần việc là đến như người được mời, học hỏi chứ không đòi hỏi, chấp nhận rằng có những điều không được xem, không được chụp, không được nghe. Một người khách biết lùi lại đúng lúc sẽ được mời trở lại.
Với người tổ chức tour, chủ homestay, phần việc là làm cầu nối công bằng: không biến lễ thành tiết mục bán vé, không cắt xén phần của người dân, giải thích cho khách ý nghĩa của những gì họ thấy, và biết từ chối những yêu cầu làm phiền bon. Lợi ích lâu dài của chính họ phụ thuộc vào việc văn hoá đồng bào còn sống thật.
Với bon làng, phần việc là tự quyết định văn hoá của mình được chia sẻ đến đâu, tổ chức cách đón khách sao cho không xáo trộn đời sống, và giữ lại phần thiêng cho cộng đồng. Chính quyền và ngành văn hoá có thể hỗ trợ quy chế, đào tạo, quỹ chung. Khi cả ba bên cùng làm phần mình, du lịch có thể giúp giữ văn hoá thay vì làm nó mòn đi.
Câu hỏi thường gặp
Khách tự túc có được vào thăm bon làng ở Tà Đùng không?
Bon làng là nơi người dân sinh sống, không có cổng vé, nên về nguyên tắc ai cũng đi qua được. Nhưng muốn vào nhà, dự bữa cơm hay xem nghề thủ công, khách nên có người quen giới thiệu và báo trước, thay vì tự đi vào nhà dân để chụp ảnh.
Có nên phát kẹo, tiền cho trẻ em trong bon không?
Không nên. Phát quà tại chỗ tạo thói quen xin khách, làm trẻ bỏ học theo đoàn, và có thể gây ghen tị giữa các gia đình. Muốn giúp trẻ em, hãy liên hệ nhà trường, chính quyền xã hoặc tổ chức có uy tín để biết nhu cầu thật và trao qua kênh chính thức.
Chụp ảnh người đồng bào ở Tà Đùng cần lưu ý gì?
Luôn xin phép trước, nhất là với người già, phụ nữ, trẻ em và khi đang có lễ. Nếu người ta lắc đầu thì thôi. Không chụp cận mặt bất ngờ, không dựng cảnh, không đăng ảnh trẻ em lên mạng khi chưa có sự đồng ý của cha mẹ.
Làm sao biết một tour văn hoá có thật sự mang lại lợi ích cho người dân?
Hãy hỏi đơn vị tổ chức phần chi phí trả cho bon là bao nhiêu, trả cho ai, người biểu diễn có phải người trong bon không, có quỹ chung không. Đơn vị tử tế trả lời rõ ràng. Tour quá rẻ, đông người, lịch dày đặc thường ít để lại gì cho bon.
Đi thăm bon vào mùa nào thì phù hợp?
Mùa khô, khoảng tháng Mười hai đến tháng Tư, đường dễ đi hơn và có nhiều dịp lễ. Tuy vậy mùa hái cà phê, cao điểm cuối năm, các gia đình rất bận; nên hỏi trước và chấp nhận nếu chủ nhà xin dời lịch vì việc vườn.
Mua đồ thủ công ở bon làng thế nào cho đúng?
Mua trực tiếp của người làm hoặc qua tổ hợp tác của bon, hỏi ai làm, làm mất bao lâu. Giá đồ làm tay thường cao hơn hàng chợ; mặc cả nhẹ nhàng là được, đừng ép giá. Tránh mua đồ cổ như chiêng, ché truyền đời của gia đình.