Lễ hội và nông lịch của đồng bào quanh Tà Đùng: một năm lễ Tết theo mùa rẫy

Lễ hội của đồng bào quanh hồ Tà Đùng đi theo hai nhịp: nhịp mùa rẫy của người M'Nông, Mạ, với lễ phát rẫy, gieo hạt vào đầu mùa mưa, lễ mừng lúa mới và cúng bến nước trong mùa khô sau thu hoạch; và nhịp lịch âm của đồng bào phía Bắc, với Tết Mông khoảng cuối tháng Mười một âm lịch, Tết Nguyên đán, rằm tháng Bảy của người Tày, Nùng. Khách đến từ khoảng tháng Mười hai đến tháng Ba dương lịch là lúc nhiều lễ nhất, cũng là mùa khô dễ đi lại.

Thời điểm cụ thể mỗi lễ không cố định theo ngày dương lịch, mà do già làng, trưởng họ chọn theo mùa màng, thời tiết và hoàn cảnh từng năm. Bài này vẽ một vòng năm nông lịch, giải thích từng loại lễ có ý nghĩa gì, những thay đổi khi lúa rẫy nhường chỗ cho cà phê, và cách khách lên kế hoạch nếu muốn chứng kiến lễ hội mà không làm phiền ai.

Hai mùa, hai nhịp: khí hậu quyết định lịch lễ

Vùng hồ Tà Đùng có hai mùa rõ rệt như phần lớn Tây Nguyên: mùa mưa thường từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười, mùa khô từ khoảng tháng Mười một đến tháng Tư năm sau. Với người làm rẫy, mùa mưa là mùa gieo trồng, chăm sóc, mùa khô là mùa thu hoạch, nghỉ ngơi và làm lễ.

Vì vậy hầu hết lễ lớn của người M'Nông, Mạ dồn vào mùa khô: lúa đã vào kho, đường đi lại thuận, người có thời gian, có gạo nấu rượu cần, có heo gà để làm lễ. Trong mùa mưa, các lễ thường nhỏ, gắn với từng giai đoạn của cây lúa và làm trong phạm vi gia đình hoặc nhóm nhà.

Đồng bào phía Bắc vào sau mang theo lịch âm, với những Tết gắn với chu kỳ mùa vụ ở quê gốc. Ở Tây Nguyên, lịch ấy phải khớp lại với mùa mưa, mùa khô mới, và nhất là với mùa hái cà phê, công việc quan trọng nhất năm của phần lớn gia đình quanh hồ hôm nay.

Vòng năm lễ Tết quanh hồ (đường nét chung)

Bảng dưới gom theo tháng dương lịch để khách dễ hình dung; ngày thật của từng lễ ở từng bon, từng thôn phải hỏi trước.

Ngoài ra, ngày 19/4 là Ngày Văn hoá các dân tộc Việt Nam; các ngày lễ lớn của đất nước thường có hội diễn, giao lưu văn hoá ở xã, ở tỉnh, mở cho mọi người.

Lễ mừng lúa mới: lễ lớn nhất của mùa khô

Lễ mừng lúa mới là lễ tạ ơn thần lúa, thần núi, thần nước đã cho mùa màng, và là dịp cả bon hoặc cả dòng họ quây quần sau một năm vất vả. Theo nếp cũ, khi lúa rẫy đã gặt và đưa về kho, gia đình hoặc bon chọn ngày làm lễ: giã gạo mới, nấu cơm mới dâng lên, mổ gà, heo, có khi trâu tuỳ quy mô, mở ché rượu cần, đánh chiêng, mời họ hàng và các bon lân cận.

Trong lễ, người chủ lễ khấn mời thần linh và tổ tiên về ăn cơm mới, báo cáo mùa màng, cầu cho năm sau mưa thuận, người khoẻ, lúa tốt. Sau phần lễ là phần ăn uống, đánh chiêng, múa, kể chuyện có khi kéo dài đến khuya. Khách lạ đến đúng dịp thường được mời một chén rượu, một nắm cơm mới, là dấu hiệu được tiếp đón.

Khi lúa rẫy ít đi, lễ mừng lúa mới ở nhiều bon thu nhỏ lại hoặc thưa dần; có nơi được xã hỗ trợ tổ chức như một ngày hội văn hoá chung. Cách làm có thể khác xưa, nhưng tinh thần tạ ơn mùa màng và sum họp vẫn là phần cốt lõi.

Cúng bến nước, phát rẫy, gieo hạt: những lễ ít ai thấy

Lễ cúng bến nước thường làm vào mùa khô, khi nước suối cạn, là lúc cả bon cùng dọn sạch bến, sửa máng dẫn nước, rồi làm lễ tạ ơn và cầu cho nguồn nước không cạn, người dùng nước khoẻ mạnh. Ở vùng hồ, nơi nhiều bến nước cũ đã nằm dưới mặt hồ, lễ này mang thêm ý nghĩa nhớ về chỗ ở cũ.

Trước khi phát rẫy mới, theo nếp cũ, người M'Nông, Mạ làm lễ xin phép thần rừng, thần đất; khi trỉa hạt đầu mùa mưa có lễ gieo hạt, cầu cho hạt nảy mầm, mưa đúng lúc. Những lễ này thường nhỏ, làm ở rẫy hoặc ở nhà, chỉ người trong gia đình, dòng họ dự. Ngày nay, khi rẫy luân canh gần như không còn, nhiều lễ trong số này chỉ còn trong trí nhớ người già hoặc được làm rút gọn.

Với khách, đây là những lễ không nên tìm đến xem. Hiểu chúng tồn tại đã đủ để thấy vì sao người đồng bào coi rừng, đất, nước là thiêng và vì sao việc xả rác xuống hồ, chặt cây bừa bãi lại làm họ phật lòng.

Lịch âm của người phía Bắc trên đất cà phê

Tết Mông thường bắt đầu khoảng cuối tháng Mười một âm lịch, rơi vào giữa mùa hái cà phê ở Tây Nguyên. Tết Nguyên đán đến khi phần lớn vườn đã hái xong, nên là dịp nghỉ ngơi thật sự của mọi gia đình, kể cả đồng bào bản địa ngày nay cũng ăn Tết Nguyên đán. Rằm tháng Bảy âm lịch là Tết lớn của người Tày, Nùng, giữa mùa mưa, khi việc vườn đã nhẹ hơn.

Ở một số nơi tại Tây Nguyên, người Tày, Nùng còn tổ chức hội xuống đồng đầu năm với trò ném còn, kéo co, hát then, hát sli, thường có sự hỗ trợ của chính quyền xã. Người Dao làm lễ cấp sắc khi gia đình đủ điều kiện, không theo năm cố định.

Kết quả là trong một xã vùng hồ, từ cuối năm dương lịch đến tháng Hai năm sau, gần như tháng nào cũng có một cộng đồng nào đó làm Tết. Đây là nét riêng của những vùng đất đa dân tộc như Tà Đùng mà khách ít nơi gặp được.

Muốn dự lễ hội ở Tà Đùng: lên kế hoạch thế nào

Lễ của đồng bào không có lịch in sẵn, nên khách cần chuẩn bị theo cách khác với đi một lễ hội lớn ở thành phố.

1. Chọn mùa: nếu muốn gặp nhiều dịp lễ, đi trong mùa khô, khoảng tháng Mười hai đến tháng Ba; đường đi cũng dễ hơn mùa mưa.
2. Hỏi trước một đến hai tuần qua chủ homestay, người dẫn đường quen, cán bộ văn hoá xã xem có lễ nào, của bon nào, có đón khách không.
3. Ưu tiên ngày hội do xã, do tỉnh tổ chức nếu đi theo đoàn đông; lễ riêng của bon, của gia đình hợp với nhóm nhỏ được giới thiệu.
4. Mang theo một món quà nhỏ nếu được mời dự lễ, hỏi người dẫn đường nên mang gì; tiền mừng nên đưa qua chủ lễ, không đưa từng người.
5. Ăn mặc kín đáo, giày dép dễ đi đất; nghe theo hướng dẫn khi nào được chụp ảnh, khi nào đứng xa.
6. Linh hoạt: lễ có thể dời ngày vì mưa, vì có người mất trong bon, vì vụ mùa. Đừng đặt cả chuyến đi chỉ vào một lễ.

Nếu không gặp lễ nào, chuyến đi vẫn có thể có những cuộc trò chuyện về lễ hội với người già, những bữa cơm nhà, những buổi chiều nghe kể chuyện. Với người hiểu chuyện, như thế đã là gặp lễ hội theo một cách khác.

Lễ hội đổi thay ra sao khi có hồ và có cà phê

Hồ thủy điện và cây cà phê là hai thay đổi lớn nhất với lịch lễ của đồng bào bản địa quanh Tà Đùng. Nhiều rẫy lúa, bến nước, rừng thiêng cũ nằm dưới mặt hồ hoặc đã thành vườn cà phê, nên những lễ gắn với chỗ cụ thể ấy phải dời sang nơi mới, làm nhỏ lại hoặc thôi làm. Khi gia đình chuyển hẳn sang trồng cây lâu năm, lễ gieo hạt, lễ mừng lúa mới mất đi chỗ dựa là cây lúa rẫy.

Cùng lúc, mùa hái cà phê, cao điểm từ khoảng tháng Mười một đến tháng Một năm sau, chiếm trọn thời gian mà trước đây dành cho lễ sau thu hoạch. Nhiều bon dời lễ sang sau khi hái xong, gộp nhiều lễ nhỏ vào một ngày, hoặc làm theo nhóm gia đình thay vì cả bon. Người trẻ đi làm xa chỉ về được dịp Tết, nên Tết Nguyên đán dần thành dịp sum họp chung của mọi dân tộc.

Không phải mọi thay đổi đều là mất mát. Một số lễ được phục dựng có bài bản hơn với sự hỗ trợ của ngành văn hoá, ghi hình, ghi chép lại lời khấn, bài chiêng. Điều cần giữ là quyền quyết định của cộng đồng: lễ làm khi nào, làm thế nào, có mời khách hay không, vẫn nên để già làng và bon chọn.

Ngày hội do xã tổ chức khác gì lễ riêng của bon

Ngoài lễ của bon và gia đình, ở các xã vùng đồng bào thường có những ngày hội văn hoá, thể thao do chính quyền tổ chức, nhất là quanh ngày 19/4, dịp Tết, dịp kỷ niệm thành lập địa phương. Ở đó có thi đánh chiêng, múa xoang, ném pao, kéo co, đẩy gậy, trưng bày thổ cẩm, nấu món ăn truyền thống, và các đội từ nhiều thôn, bon cùng tham gia.

Ngày hội như vậy mở cho mọi người, có sân khấu, có chỗ cho khách đứng xem, chụp ảnh thoải mái hơn, và là dịp gặp cùng lúc nhiều dân tộc trong xã. Đổi lại, đó là phần biểu diễn và giao lưu, không phải nghi lễ đầy đủ: lời khấn, lễ vật, các bài thiêng thường không có, hoặc chỉ được tái hiện ngắn gọn.

Với khách lần đầu đến Tà Đùng, ngày hội của xã là cách dễ và lịch sự nhất để làm quen văn hoá đồng bào. Từ những gì thấy ở đó, nếu quen được một nghệ nhân, một gia đình, khách mới nên tính chuyện được mời vào một lễ riêng của bon, và khi ấy thì đi với tâm thế người được mời, không phải người xem diễn.

Câu hỏi thường gặp

Đi Tà Đùng tháng nào dễ gặp lễ hội của đồng bào?

Khoảng tháng Mười hai đến tháng Ba dương lịch, trong mùa khô, là lúc có nhiều lễ nhất: mừng lúa mới, cúng bến nước, Tết Mông, Tết Nguyên đán, hội xuống đồng. Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm nên cần hỏi trước người địa phương.

Lễ mừng lúa mới của người M'Nông có ngày cố định không?

Không. Lễ làm sau khi thu hoạch lúa rẫy, ngày do gia đình hoặc già làng chọn theo mùa màng và hoàn cảnh từng năm, thường rơi vào cuối năm dương lịch hoặc đầu năm sau. Ở nhiều bon, lễ đã thu nhỏ khi lúa rẫy ít đi.

Có lịch lễ hội chính thức của xã Tà Đùng không?

Các lễ của bon, của gia đình không có lịch chính thức. Những ngày hội văn hoá do xã hoặc tỉnh tổ chức thường được thông báo trên trang của chính quyền và các kênh địa phương. Nên hỏi UBND xã Tà Đùng hoặc người địa phương quen biết để có thông tin mới.

Mùa mưa ở Tà Đùng có lễ hội nào không?

Có một số lễ nhỏ của người M'Nông, Mạ gắn với cây lúa, làm trong gia đình, và rằm tháng Bảy âm lịch của người Tày, Nùng. Mùa mưa đường trơn, nhiều hoạt động bị hoãn, nên ít lễ lớn và khách khó tham dự hơn mùa khô.

Vì sao đồng bào bản địa coi rừng, nước là thiêng?

Vì cả đời sống truyền thống dựa vào rẫy, rừng và nguồn nước. Các lễ xin phát rẫy, cúng bến nước, mừng lúa mới đều là cách cảm ơn và xin phép thiên nhiên. Hiểu điều này giúp khách thấy vì sao xả rác xuống hồ hay chặt cây bừa bãi làm người dân phật lòng.

Khách có nên mang quà khi dự lễ của bon?

Nên hỏi trước người dẫn đường. Thường một ít gạo, rượu, bánh kẹo cho cả nhà, hoặc tiền mừng đưa qua chủ lễ là phù hợp. Không phát tiền từng người, không biến món quà thành dịp chụp ảnh phô trương.