Người trẻ ở lại Tà Đùng: làm du lịch, làm vườn và con đường không dễ

Người trẻ ở lại Tà Đùng là những người sinh ra và lớn lên quanh hồ, thay vì đi làm công nhân ở Bình Dương, Đồng Nai hay TP.HCM như nhiều bạn cùng lứa, chọn ở lại hoặc quay về để làm vườn cùng gia đình, chèo thuyền đưa khách, mở vài phòng homestay trên đất nhà, dẫn khách lên đồi, hoặc bán cà phê, mật ong, măng khô qua mạng xã hội. Con đường này không dễ: vốn ít, du lịch theo mùa, kỹ năng phải tự học, và áp lực so sánh với người đi làm thành phố có lương tháng.

Bài này phác chân dung chung của lớp người trẻ ấy, không nêu tên người cụ thể và không nêu thu nhập vì mỗi người một khác. Mục đích là giúp người đọc hiểu vì sao họ quan trọng với vùng đất, họ đang gặp khó ở đâu và cộng đồng người yêu Tà Đùng có thể làm gì để họ ở lại được lâu dài.

Đi hay ở: lựa chọn của người trẻ vùng hồ

Như nhiều vùng nông thôn Tây Nguyên, lối đi phổ biến của người trẻ Tà Đùng sau khi học hết phổ thông, có khi chưa hết, là xuống các khu công nghiệp ở Đông Nam Bộ làm công nhân, hoặc lên thành phố học nghề, làm dịch vụ. Lương tháng đều, có bạn bè đi cùng, được thấy thế giới rộng hơn; đó là sức hút dễ hiểu. Nhiều gia đình trong thôn có ít nhất một người con đang làm ăn xa.

Người ở lại có nhiều lý do. Có người là con trưởng, phải gánh vườn cùng cha mẹ. Có người đi rồi thấy cuộc sống công nhân ở phòng trọ chật, tăng ca dài không hợp nên quay về. Có người nhìn thấy cơ hội khi khách du lịch tìm lên hồ ngày một nhiều và nghĩ mình có lợi thế: biết đường, biết hồ, biết người, có đất nhà.

Lựa chọn đi hay ở hiếm khi là quyết định một lần. Nhiều người trẻ ở đây đi đi về về: làm xa vài năm tích vốn, về mùa hái phụ nhà, rồi lại đi; hoặc ở lại vài năm làm du lịch, thấy không ổn lại đi tiếp. Gắn nhãn họ là "bỏ quê" hay "giữ quê" đều không công bằng.

Người trẻ ở lại đang làm những việc gì

Chèo thuyền, lái thuyền đưa khách. Nhà có sẵn thuyền đánh cá, người trẻ nhận chở khách cuối tuần, học thêm chụp ảnh, kể chuyện, giữ liên lạc với khách qua mạng. Đây là việc dễ bắt đầu nhất nhưng cũng cạnh tranh nhất.

Homestay hộ gia đình. Dựng vài phòng hoặc vài lều trên đất nhà nhìn ra hồ, nấu cơm nhà cho khách. Cần vốn xây dựng, cần học thủ tục kinh doanh lưu trú, phòng cháy và cách làm việc với các trang đặt phòng.

Dẫn đường, đưa khách đi bộ, trải nghiệm vườn. Dẫn khách lên đồi ngắm bình minh, đi qua vườn cà phê, ghé nhà người quen. Việc này dựa nhiều vào hiểu biết địa phương và các mối quan hệ trong thôn.

Bán sản vật qua mạng. Rang cà phê của nhà, đóng gói mật ong, măng khô, mắc ca, bán cho khách cũ và người quen qua mạng xã hội. Khó nhất là giữ chất lượng đều, đóng gói, vận chuyển và tạo được lòng tin.

Làm vườn theo cách mới. Thử trồng theo hướng hữu cơ, giảm thuốc, kết hợp đón khách tham quan, tham gia hợp tác xã. Không phải ai cũng thành công, nhưng đây là nơi người trẻ đem kiến thức học được về áp dụng.

Làm thuê cho cơ sở du lịch của người ngoài. Phục vụ, nấu ăn, lái xe, chăm sóc nhà cho các nơi lưu trú do người thành phố đầu tư. Thu nhập đều hơn tự làm, nhưng ít quyền quyết định.

Cái khó thật sự: vốn, mùa và kỹ năng

Khó đầu tiên là vốn. Xây vài phòng homestay, mua thuyền tốt, mua máy rang cà phê đều cần một khoản tiền mà gia đình nông dân không có sẵn. Vay ngân hàng thì cần tài sản bảo đảm, vay người quen thì áp lực. Nhiều người trẻ bắt đầu rất nhỏ, làm dần từng phần, chấp nhận chậm.

Khó thứ hai là mùa. Khách lên Tà Đùng đông vào cuối tuần, dịp lễ và mùa khô; ngày thường và mùa mưa vắng hẳn. Một homestay nhỏ có thể kín phòng hai đêm cuối tuần rồi trống năm ngày còn lại. Người trẻ phải giữ thêm việc vườn hoặc việc khác để sống qua mùa vắng, nghĩa là luôn trong trạng thái làm hai ba việc cùng lúc.

Khó thứ ba là kỹ năng. Làm du lịch cần biết giao tiếp với khách thành phố, đôi khi khách nước ngoài; cần chụp ảnh, viết bài, quản lý đặt phòng, tính toán chi phí, hiểu thủ tục kinh doanh. Phần lớn người trẻ ở đây tự học qua mạng, qua bạn bè, qua sai lầm. Các lớp tập huấn du lịch cộng đồng có tổ chức nhưng không thường xuyên và không phải ai cũng biết để đăng ký.

Ngoài ra còn áp lực vô hình: cha mẹ lo con không ổn định, người trong thôn so với nhà có con đi làm gửi tiền về đều, và nỗi lo khi thấy những cơ sở lớn của người ngoài mọc lên ngày một nhiều quanh hồ.

Chân dung chung: một homestay nhỏ trên đất nhà

Hình dung một cô gái ngoài hai mươi tuổi, học trung cấp du lịch ở thành phố rồi làm lễ tân khách sạn vài năm. Khi thấy khách tìm lên hồ quê mình ngày một nhiều, cô bàn với cha mẹ dựng ba căn phòng gỗ nhỏ trên khoảnh đất nhìn xuống hồ, ngay cạnh vườn cà phê của nhà. Tiền xây góp từ khoản dành dụm của cô, một phần vay người thân. Cha cô đóng giường, mẹ cô nấu cơm cho khách bằng rau trong vườn và cá hồ mua của hàng xóm.

Năm đầu, cô học cách chụp ảnh phòng sao cho thật, viết mô tả không phóng đại, trả lời khách lúc nửa đêm. Có những cuối tuần kín phòng, có những tuần mùa mưa không một ai. Có khách để lại nhận xét khó chịu vì đường lên dốc trơn, có khách quay lại ba lần và gửi bạn bè tới. Cô học được rằng nói trước với khách về đường đi, về mùa mưa, về chuyện không có máy lạnh giúp tránh rất nhiều hiểu lầm.

Ngoài giờ đón khách, cô vẫn phụ cha mẹ làm vườn, mùa hái vẫn ra rẫy. Cô không chắc homestay sẽ nuôi được mình lâu dài, nhưng thấy vui khi khách hỏi về vườn cà phê, về hồ, về chuyện cha mẹ vào đây lập nghiệp. Chân dung này là tổng hợp từ nhiều câu chuyện giống nhau, không phải một người cụ thể.

Những sai lầm người trẻ hay gặp khi bắt đầu làm du lịch

Xây trước, tính sau. Dựng phòng theo ảnh đẹp trên mạng mà chưa tính số khách thật, mùa vắng, chi phí điện nước, sửa chữa. Bắt đầu nhỏ, đo nhu cầu rồi mới mở rộng an toàn hơn.

Bỏ qua thủ tục. Không khai báo lưu trú, không lo phòng cháy, không đăng ký kinh doanh cho tới khi bị nhắc. Hỏi UBND xã ngay từ đầu giúp tránh rắc rối về sau.

Ảnh đẹp hơn thật. Ảnh chỉnh màu quá tay làm khách thất vọng khi tới nơi. Mô tả trung thực về đường, về tiện nghi, về mùa mưa giữ được khách lâu hơn.

Làm một mình. Không hỏi kinh nghiệm người đi trước, không liên kết với thuyền, quán, nhà vườn trong thôn để giới thiệu khách cho nhau. Một nhóm nhỏ biết chia khách, chia việc thường bền hơn từng hộ tự bơi.

Bỏ vườn chạy theo khách. Dồn hết sức cho du lịch rồi bỏ bê vườn, khi khách vắng thì không còn nguồn thu. Giữ cả hai là cách nhiều người trụ được.

Người trẻ là cầu nối giữa khách và cộng đồng

Điều làm người trẻ địa phương có giá trị đặc biệt là họ đứng giữa hai thế giới. Họ hiểu khách thành phố muốn gì: chỗ ngủ sạch, ảnh đẹp, trải nghiệm thật, thông tin rõ ràng. Họ cũng hiểu cha mẹ, hàng xóm, già làng nghĩ gì về những người khách ồn ào, về chuyện chụp ảnh trong bon, về rác trên hồ. Họ có thể giải thích cho bên này hiểu bên kia.

Một chuyến đi do người trẻ địa phương dẫn thường khác một tour đóng gói: khách được ăn cơm trong nhà dân, nghe chuyện vườn rẫy, được giới thiệu với người lớn tuổi đúng cách, biết chỗ nào không nên vào. Tiền khách trả cũng ở lại trong thôn nhiều hơn, qua bữa ăn, qua sản vật mua từ hàng xóm.

Khi người trẻ rời đi hết, vùng đất dễ rơi vào một trong hai cảnh: hoặc du lịch do người ngoài làm toàn bộ, người dân chỉ đứng ngoài nhìn; hoặc thôn bon già đi, vườn không người kế nghiệp. Vì vậy, việc người trẻ ở lại được và sống được là chuyện của cả cộng đồng, không riêng của họ.

Hai con đường của người trẻ Tà Đùng, nhìn cạnh nhau

Bảng dưới đặt hai lựa chọn phổ biến cạnh nhau để thấy mỗi đường có được và mất gì. Đây là so sánh định tính, không có con số thu nhập vì mỗi trường hợp mỗi khác:

Không có cột nào "đúng" hơn. Điều quan trọng là người trẻ có đủ thông tin và có được sự hỗ trợ để lựa chọn của mình bền vững.

Cộng đồng người yêu Tà Đùng có thể làm gì

Cách giúp đơn giản nhất là chọn dịch vụ của người trẻ địa phương khi đến Tà Đùng: thuê thuyền của người trong vùng, ở homestay hộ gia đình, mua cà phê, mật ong từ hộ có nguồn rõ ràng. Rồi quay lại, giới thiệu cho bạn bè, để lại đánh giá trung thực. Với một cơ sở nhỏ, vài khách quen quay lại mỗi năm có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một đợt khách đông rồi thôi.

Những người có chuyên môn có thể góp kỹ năng: chỉ cách chụp ảnh, viết mô tả, tính giá thành, giữ vệ sinh an toàn thực phẩm, làm thủ tục kinh doanh. Chia sẻ một buổi chiều với một chủ homestay trẻ đôi khi giúp họ tránh được những sai lầm tốn kém. Điều cần tránh là áp cách làm của thành phố lên mọi thứ; người trẻ ở đây cần giữ được cái chất của vùng đất, đó cũng là lý do khách tìm đến.

Cuối cùng là sự tôn trọng. Người trẻ ở lại không phải "chưa đi được"; nhiều người đã chọn ở lại một cách có tính toán. Nhìn họ như những người đang giữ cho Tà Đùng có tương lai là cách nhìn đúng nhất.

Câu hỏi thường gặp

Người trẻ ở Tà Đùng thường làm nghề gì?

Phần đông làm vườn cùng gia đình hoặc đi làm xa ở các khu công nghiệp, thành phố. Một số ở lại hoặc quay về làm du lịch như chèo thuyền, homestay, dẫn đường, bán sản vật qua mạng, hoặc làm thuê cho các cơ sở lưu trú quanh hồ.

Làm homestay ở Tà Đùng cần những thủ tục gì?

Thông thường cần đăng ký kinh doanh theo quy định, khai báo lưu trú, đáp ứng yêu cầu phòng cháy và an ninh trật tự với cơ sở lưu trú. Yêu cầu cụ thể thay đổi theo quy mô và văn bản hiện hành, nên hỏi UBND xã và cơ quan chuyên môn của tỉnh Lâm Đồng trước khi xây.

Du lịch ở Tà Đùng có đủ sống quanh năm không?

Với phần lớn hộ nhỏ thì chưa, vì khách tập trung vào cuối tuần, dịp lễ và mùa khô. Người trẻ làm du lịch thường giữ thêm việc vườn hoặc việc khác để qua mùa vắng; đa dạng nguồn thu là cách phổ biến nhất để trụ lại.

Khách muốn ủng hộ người trẻ địa phương thì nên làm gì?

Chọn dịch vụ của người trong vùng, mua sản vật có nguồn rõ ràng, quay lại và giới thiệu cho người quen, để lại đánh giá trung thực. Nếu có chuyên môn hữu ích, chia sẻ kỹ năng một cách tôn trọng cũng là sự hỗ trợ có giá trị.

Có chương trình nào hỗ trợ người trẻ khởi nghiệp ở nông thôn không?

Có các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, vay vốn ưu đãi cho thanh niên, phát triển du lịch cộng đồng và kinh tế hợp tác ở nông thôn do đoàn thanh niên, ngân hàng chính sách, ngành nông nghiệp tổ chức. Điều kiện cụ thể nên hỏi đoàn thanh niên xã hoặc UBND xã.

Người trẻ dân tộc thiểu số ở Tà Đùng có làm du lịch không?

Có, dù chưa nhiều. Một số người trẻ trong các bon dẫn khách tìm hiểu văn hoá, nhận khách ăn cơm nhà, bán sản vật. Khách nên tôn trọng nếp sinh hoạt của gia đình và để chính họ quyết định những gì muốn chia sẻ.