Nhiều người quay lại Tà Đùng nhiều lần vì ba điều cộng lại: mặt hồ và đồi núi thay đổi rõ theo mùa nên mỗi lần đến là một cảnh khác; sau một hai chuyến, họ có người quen ở đây, từ người lái thuyền, chủ nhà cho thuê đến bà con có vườn cà phê; và vùng hồ cho họ một nhịp sống chậm, một chỗ để trở về mà ở thành phố khó có. Cảnh đẹp đưa người ta đến lần đầu, nhưng con người và cảm giác thuộc về mới khiến người ta quay lại.
Đây cũng là tinh thần của TaDung.org: một vùng đất đi xa được không chỉ nhờ quảng bá mà nhờ những người yêu nó, quay lại với nó và kể về nó. Bài viết đi qua từng lý do người ta quay lại, kèm chân dung chung của những kiểu "khách quen", và gợi ý cách để mỗi lần quay lại sâu hơn lần trước. Bài không có lịch trình hay địa chỉ lưu trú; những thứ đó thuộc các trang khác trong hệ Tà Đùng.
Mỗi mùa một mặt hồ khác
Hồ Tà Đùng là hồ chứa thủy điện, mực nước lên xuống theo mùa. Mùa mưa, nước đầy, các đảo nhỏ như những vòm cây nổi trên mặt nước, đồi xanh thẫm, mây và mưa kéo qua hồ trong vài phút. Mùa khô, nước rút dần, lộ ra những dải đất đỏ quanh chân đảo, có đảo nối liền thành bán đảo, có chỗ thành bãi cỏ cho bò ăn. Người đến một lần vào mùa nào sẽ chỉ thấy một nửa của hồ.
Trong một ngày, hồ cũng đổi mặt nhiều lần. Sáng sớm có những lớp sương trắng phủ thấp trên nước, đảo nhô lên như trong tranh thủy mặc; trưa nắng, nước xanh ngắt, đồi đỏ rực; chiều muộn, mặt trời xuống sau dãy núi phía tây, hồ chuyển màu vàng rồi tím. Những ngày mưa dầm, cả vùng hồ chìm trong một màu xám bạc rất riêng mà ít khách nhìn thấy vì ít ai lên vào mùa ấy.
Ngoài hồ còn mùa của đất: mùa hoa cà phê trắng xoá đầu mùa khô, mùa quả cà phê chín đỏ cuối năm, mùa sầu riêng, mùa bơ. Nhiều người kể lần đầu lên vì ảnh đảo trên mạng, lần thứ hai quay lại để xem hoa cà phê, lần thứ ba để thấy hồ mùa mưa. Vùng đất có nhiều lớp như vậy tự tạo ra lý do để người ta trở lại.
Có người quen ở bến, ở vườn, ở nhà
Lý do sâu hơn nằm ở con người. Lần đầu lên, khách là người lạ. Lần thứ hai, người lái thuyền nhớ mặt, chủ nhà hỏi thăm gia đình, bà bán cà phê ở quán đầu dốc nhớ khách uống đắng hay ngọt. Đến lần thứ ba, khách được mời ăn cơm nhà, được dẫn ra vườn, được kể chuyện ngày xưa khi chưa có hồ. Lúc ấy, Tà Đùng không còn là một điểm đến mà là chỗ có người mình quen.
Mối quan hệ này có giá trị với cả hai phía. Với khách, có người quen ở một vùng đất xa là cảm giác có thêm một chỗ dựa, được nhìn thấy đời sống thật chứ không chỉ cảnh đẹp. Với người địa phương, khách quen là nguồn thu ổn định hơn, là người giới thiệu thêm khách, và đôi khi là người bạn thật sự giúp đỡ nhau khi cần, như gửi cà phê về thành phố bán hộ, hỏi giúp chuyện học của con.
Nhiều câu chuyện quay lại bắt đầu từ một chi tiết rất nhỏ: một bữa cơm cá hồ nấu canh chua, một buổi sáng người lái thuyền tắt máy cho khách nghe tiếng chim, một lần được giúp khi xe sa lầy trên dốc. Những chi tiết đó không nằm trong bất kỳ gói dịch vụ nào, và chính vì thế người ta nhớ.
Một nhịp sống chậm để trở về
Với người sống ở thành phố lớn, Tà Đùng cho một điều khó tìm: sự chậm. Sóng điện thoại có chỗ yếu, đường đi xa, đêm tối thật sự tối, sáng dậy sớm vì gà gáy và ánh sáng. Ở đây không có nhiều việc để làm theo nghĩa của một khu du lịch; người ta ngồi nhìn hồ, đi bộ qua vườn, nói chuyện với hàng xóm, ngủ sớm. Nhiều người kể rằng sau vài ngày ở hồ, đầu họ nhẹ hơn.
Sự chậm này không đến từ chỗ vùng đất "chưa phát triển" mà từ nhịp của chính đời sống quanh hồ: người trồng cà phê làm theo mùa, người lái thuyền đọc trời, người bản địa sống theo nếp cộng đồng. Khách quay lại không chỉ để nghỉ, mà để mượn nhịp ấy một thời gian rồi mang một phần về thành phố.
Đây cũng là điều người yêu Tà Đùng lo nhất khi vùng đất thay đổi nhanh: nếu hồ đông như một khu du lịch đô thị, loa kéo khắp nơi, công trình mọc kín các đồi, thì lý do quan trọng nhất để quay lại sẽ mất. Giữ được nhịp chậm là việc chung của cả cư dân lẫn khách.
Những kiểu khách quen của Tà Đùng
Người quay lại Tà Đùng không giống nhau. Bảng dưới phác vài kiểu khách quen hay gặp, dựa trên những câu chuyện người địa phương thường kể, không phải khảo sát:
| Kiểu khách quen | Lần đầu đến vì | Quay lại vì | Thường làm gì khi quay lại |
|---|---|---|---|
| Người săn mùa | Ảnh đảo trên mạng xã hội | Muốn thấy hồ ở mùa khác, hoa cà phê, sương | Đi đúng mùa, ở lâu hơn, dậy sớm |
| Người có bạn ở hồ | Chuyến đi cùng nhóm bạn | Đã quen người lái thuyền, chủ nhà, nhà vườn | Ăn cơm nhà, mang quà, giới thiệu thêm bạn |
| Người cần chỗ nghỉ đầu | Cuối tuần đổi gió | Cảm giác nhẹ đầu, nhịp chậm | Ít đi lại, ngồi nhìn hồ, đọc sách |
| Gia đình có con nhỏ | Kỳ nghỉ của trẻ | Trẻ thích hồ, thích vườn, có bạn trong thôn | Cho trẻ ra vườn, ra bến, chơi ngoài trời |
| Người nghĩ tới chuyện gắn bó lâu | Một chuyến du lịch | Thấy mình có thể sống ở đây | Ở theo tháng, tìm hiểu đời sống, làm quen hàng xóm |
Nhiều người đi qua nhiều kiểu: bắt đầu là người săn mùa, thành người có bạn ở hồ, rồi nghĩ tới chuyện gắn bó lâu. Đó cũng là con đường mà cộng đồng người yêu Tà Đùng thường lớn lên.
Làm sao để mỗi lần quay lại sâu hơn lần trước
Đi vào một mùa khác. Nếu lần trước đi mùa khô, lần này thử mùa mưa, chuẩn bị áo mưa và tinh thần ở lâu trong nhà. Thấy được cả hai mặt của hồ mới hiểu vì sao người ở đây sống theo mùa.
Ở lâu hơn, đi ít hơn. Thay vì cố đi thật nhiều điểm trong hai ngày, ở bốn năm ngày ở một chỗ, đi bộ quanh thôn, ra bến buổi sáng. Thời gian là thứ biến khách thành người quen.
Hỏi chuyện, đừng chỉ chụp ảnh. Hỏi người lái thuyền về hồ ngày xưa, hỏi nhà vườn về mùa vụ, hỏi người trẻ vì sao ở lại. Những câu chuyện ấy là phần Tà Đùng không có trên ảnh.
Mang theo thứ có ích. Lần quay lại có thể mang sách cho điểm trường qua đúng kênh nhà trường, mang ảnh in tặng người đã chụp lần trước, mang hạt giống rau cho bà chủ nhà. Quà nhỏ mà đúng ý được nhớ lâu.
Kể lại một cách tử tế. Khi đăng ảnh, viết về Tà Đùng, nhắc tới con người chứ không chỉ cảnh; đừng tiết lộ những chỗ mà người địa phương muốn giữ yên; xin phép trước khi đăng ảnh người. Kể chuyện đúng cách giúp vùng đất được yêu theo cách lành mạnh.
Giữ sợi dây giữa các chuyến. Theo dõi page Vùng Đất Tà Đùng, tham gia các nhóm cộng đồng người yêu hồ, hỏi thăm người quen vào mùa hái hay mùa mưa lũ. Cộng đồng không chỉ tồn tại trong những ngày có mặt ở hồ.
Những điều có thể làm người ta không quay lại nữa
Nói về lý do quay lại thì cũng nên nói thật về những điều khiến một số người đi một lần rồi thôi. Thứ hay được nhắc nhất là rác: vỏ chai, túi ni lông dạt vào chân đảo, ven bến sau những dịp lễ đông khách. Thứ hai là cảnh đông đúc vào cuối tuần dài, khi các đồi nhìn hồ chật xe, loa nhạc mở to, mất hẳn cái yên tĩnh mà người ta đi xa để tìm. Thứ ba là đường sá mùa mưa: những đoạn đất đỏ lầy, dốc trơn làm chuyến đi vất vả hơn hình dung từ ảnh trên mạng.
Ngoài ra còn chuyện giá cả không rõ ràng ở một vài nơi, chuyện thuyền chở quá đông hay thiếu áo phao, chuyện công trình mọc lên che mất góc nhìn hồ. Đây không phải lời chê một ai cụ thể mà là những nỗi lo mà chính người trong vùng và cộng đồng người yêu Tà Đùng hay nói với nhau. Mỗi điều ấy đều sửa được nếu cả cư dân lẫn khách cùng để tâm: người làm dịch vụ minh bạch giá và giữ an toàn, khách mang rác về, chọn đi ngày thường thay vì dồn vào dịp lễ, và nói lời góp ý tử tế thay vì chỉ lặng lẽ không quay lại.
Người quay lại nhiều lần thường là người chấp nhận vùng đất với cả mặt chưa hoàn hảo, và góp một phần nhỏ để nó tốt hơn sau mỗi chuyến. Cách làm khách như vậy được viết riêng ở mục Làm khách tử tế ở Tà Đùng.
Từ khách quen đến người của cộng đồng
Có một ranh giới mờ mà nhiều người đi qua mà không để ý: từ lúc là khách quay lại đến lúc thấy mình là "người của Tà Đùng". Không cần sở hữu đất, không cần ở hẳn; chỉ cần mỗi khi nghe tin mưa lũ ở vùng hồ thì lo, mỗi khi thấy ảnh rác trên hồ thì buồn, mỗi khi bạn bè hỏi đi đâu nghỉ thì giới thiệu kèm dặn dò cách làm khách tử tế. Đó là lúc một người đã thuộc về cộng đồng.
Một vùng đất có nhiều người như vậy sẽ bền hơn mọi chiến dịch quảng bá. Họ là người kể chuyện tự nhiên nhất, người góp tay khi vùng đất cần, và người nhắc nhở nhau giữ cho hồ sạch, cho nhịp sống quanh hồ còn chậm. Tà Đùng hôm nay đã có những người như thế, ở khắp TP.HCM, Đà Lạt, Biên Hoà và nhiều nơi khác.
Nếu đọc tới đây mà nhận ra mình đã quay lại Tà Đùng hai ba lần, đã có người quen ở bến, ở vườn, thì có lẽ mình cũng đã ở trong cộng đồng ấy từ lúc nào rồi. Mục Cộng đồng người yêu Tà Đùng của trang viết về nơi những người như vậy gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào đi Tà Đùng đẹp nhất?
Mỗi mùa đẹp một kiểu. Mùa khô, khoảng tháng 11 tới tháng 4, trời trong, đường dễ đi, có mùa hoa và mùa hái cà phê; mùa mưa, khoảng tháng 5 tới tháng 10, hồ đầy nước, đồi xanh, mây mù nhiều nhưng đường trơn. Nhiều người quay lại chính để thấy cả hai mùa.
Vì sao gọi Tà Đùng là Vịnh Hạ Long Tây Nguyên?
Đây là cách gọi quen của người đi du lịch, vì mặt hồ có hàng chục đảo nhỏ nhô lên giữa nước, gợi liên tưởng tới vịnh Hạ Long. Thực chất đây là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3, các đảo là đỉnh những ngọn đồi cũ khi nước dâng lên.
Đi Tà Đùng một lần có đủ không?
Một chuyến hai ba ngày đủ để thấy cảnh hồ, nhưng chỉ thấy một mùa và chưa kịp quen ai. Người muốn hiểu vùng đất thường quay lại vào mùa khác, ở lâu hơn và dành thời gian trò chuyện với người địa phương.
Làm sao để giữ liên lạc với cộng đồng người yêu Tà Đùng?
Có thể theo dõi page Vùng Đất Tà Đùng và tham gia các nhóm như group Tà Đùng Lake trên Facebook, nơi mọi người chia sẻ ảnh, trải nghiệm và hỏi đáp. Giữ liên lạc với người quen ở hồ như người lái thuyền, chủ nhà cũng là một sợi dây quý.
Quay lại Tà Đùng nhiều lần thì nên thử gì khác?
Thử đi mùa khác, ở lâu hơn một chỗ, đi bộ quanh thôn buổi sáng, theo nhà vườn một buổi nếu được mời, và hỏi chuyện về hồ ngày xưa. Những trải nghiệm chậm như vậy thường đọng lại lâu hơn những chuyến đi dồn dập.
Khách quay lại có thể giúp gì cho Tà Đùng?
Chọn dịch vụ và sản vật của người địa phương, mang rác về, giữ yên lặng, giới thiệu cho bạn bè kèm cách làm khách tử tế, và hỗ trợ trường học hay cộng đồng qua đúng kênh chính thức khi có điều kiện.