Hộ dân Tà Đùng thường trồng cà phê xen hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca trên cùng một mảnh vườn vì ba lý do chính: chia rủi ro khi giá một loại nông sản xuống, tận dụng tối đa diện tích đất dốc vốn không rộng, và để các cây hỗ trợ nhau về bóng mát, gió và độ ẩm. Đó là cách làm vườn đã hình thành qua nhiều năm được mất của người nông dân Tây Nguyên chứ không phải một mốt mới.
Nhưng vườn đa canh cũng có cái giá: cây tranh nước, tranh dinh dưỡng, sâu bệnh lây qua lại, và người làm vườn phải biết chăm nhiều loại cây với lịch khác nhau. Bài viết giải thích logic của kiểu vườn này, các tầng cây thường gặp quanh hồ Tà Đùng, và những điều người mới làm vườn hoặc người muốn hiểu kinh tế hộ ở đây nên biết.
Một vườn đa canh điển hình quanh hồ trông thế nào
Đi vào một vườn của hộ dân ven hồ, bạn thường thấy ba tầng cây. Tầng dưới là cà phê vối, cao ngang người, trồng theo hàng hoặc theo đường đồng mức trên dốc. Tầng giữa là hồ tiêu leo trên trụ, trụ có thể là cây sống như keo dậu, muồng, hoặc trụ bê tông, trụ gỗ. Tầng trên là các cây ăn trái lớn như sầu riêng, bơ, mít, hoặc mắc ca, trồng thưa để tạo bóng.
Ở bìa vườn và quanh nhà là cây ngắn ngày và cây phụ: chuối, chanh dây, đu đủ, vài luống rau, thêm đàn gà hoặc vài con heo. Những thứ này ít khi đem lại tiền lớn nhưng giúp gia đình có cái ăn hằng ngày và có ít tiền lẻ quay vòng giữa các mùa thu chính.
Không có hai vườn giống nhau. Tỷ lệ các cây tuỳ vào vốn, vào đất, vào lúc nhà đó bắt đầu trồng và vào kinh nghiệm của chủ vườn. Có hộ giữ cà phê là chính, chỉ trồng sầu riêng thưa làm bóng; có hộ chuyển dần sang sầu riêng là chính, cà phê chỉ còn lấp chỗ trống.
Vì sao trồng xen: bốn lý do đến từ kinh nghiệm
Chia rủi ro giá. Giá cà phê, hồ tiêu, sầu riêng mỗi loại lên xuống theo chu kỳ riêng và không cùng lúc. Nhiều hộ ở Tây Nguyên từng trải qua những năm giá tiêu giảm sâu sau thời kỳ giá cao; những nhà chỉ trồng tiêu gặp khó nặng nề, còn nhà có cà phê và cây ăn trái thì đỡ hơn. Bài học ấy làm người làm vườn không muốn đặt hết vào một cây.
Tận dụng đất dốc. Đất vườn quanh hồ thường không rộng và nằm trên dốc. Trồng xen nhiều tầng giúp một diện tích đất cho ra nhiều loại sản phẩm, tương tự như cách nông dân miền núi nhiều nơi vẫn làm.
Che bóng, chắn gió, giữ ẩm. Cây cao che bớt nắng gắt mùa khô cho cà phê, giảm thoát hơi nước, chắn gió mạnh làm rụng hoa và quả. Lá rụng phủ gốc giữ ẩm cho đất, trả lại một phần chất hữu cơ.
Nguồn thu rải đều trong năm. Mỗi loại cây cho thu vào thời điểm khác nhau: tiêu đầu năm, cây ăn trái giữa năm, cà phê cuối năm. Gia đình không phải sống cả năm nhờ một lần bán, đỡ vay mượn trong những tháng giáp hạt.
Cái giá của trồng xen: tranh nước, tranh dinh dưỡng và sâu bệnh
Trồng xen không phải lúc nào cũng có lợi. Khi cây ăn trái lớn lên, tán của chúng có thể che quá dày, làm cà phê bên dưới thiếu sáng và giảm năng suất. Rễ của sầu riêng, bơ cũng tranh nước và phân bón với cà phê trong mùa khô. Nhiều hộ phải chọn: tỉa bớt cây che, chuyển cà phê ra chỗ khác, hoặc chấp nhận để cây ăn trái thay dần cà phê.
Sâu bệnh là vấn đề thứ hai. Một số bệnh hại rễ, nấm, tuyến trùng có thể ảnh hưởng nhiều cây trong vườn, và khi vườn rậm rạp, ẩm thấp, mầm bệnh dễ lây lan. Thuốc bảo vệ thực vật phun cho cây này có thể không phù hợp, thậm chí gây hại cho cây kia, hoặc vướng thời gian cách ly khi cây ăn trái sắp thu.
Thứ ba là công lao động và kiến thức. Mỗi loại cây có lịch bón phân, tưới nước, tỉa cành riêng; người làm vườn phải nắm được tất cả. Hộ không đủ người dễ chăm cây này bỏ cây kia. Vì thế, nhiều cán bộ khuyến nông khuyên trồng xen có tính toán về khoảng cách, số cây, chứ không trồng dày theo cảm tính.
So sánh các cây hay gặp trong vườn quanh hồ
Bảng dưới so sánh đặc điểm chung của các cây thường trồng trong vườn đa canh quanh hồ, nhìn từ góc kinh tế hộ. Đây là nhận xét định tính, không phải số liệu năng suất hay giá cả.
| Cây | Thời gian đến lúc có thu | Nhu cầu vốn, công | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cà phê vối | Vài năm sau trồng | Trung bình | Cần nước mùa khô, công hái lớn |
| Hồ tiêu | Vài năm sau trồng | Trung bình đến cao | Dễ bệnh rễ khi úng, trụ phải chắc |
| Sầu riêng | Lâu hơn, nhiều năm | Cao | Nhạy cảm mưa gió, cần kỹ thuật, vốn chờ dài |
| Bơ | Vài năm | Trung bình | Dễ dập khi vận chuyển, giá theo mùa |
| Mắc ca | Lâu năm | Trung bình | Thị trường tiêu thụ cần tìm hiểu kỹ |
| Chuối, chanh dây, rau | Ngắn | Thấp | Thu nhập nhỏ nhưng quay vòng nhanh |
Logic của vườn đa canh nằm ở cột thứ hai: cây ngắn ngày nuôi gia đình trong lúc chờ cây dài ngày lớn lên. Người mới làm vườn thường muốn nhảy thẳng vào cây có giá trị cao nhất, quên rằng phải sống được trong những năm chưa có thu.
Giữ đất trên dốc: điều vườn đa canh làm được mà vườn độc canh khó làm
Đất đồi quanh hồ Tà Đùng chịu mưa lớn tập trung trong mùa mưa. Ở vườn trồng một loại cây, hàng thẳng từ trên xuống, mặt đất trống giữa các hàng, nước mưa chảy tràn cuốn theo lớp đất mặt giàu mùn và phân bón. Sau vài năm, gốc cây lộ rễ, đất bạc màu, chân dốc lại bị bồi lấp, có khi trôi cả xuống suối và lòng hồ.
Vườn nhiều tầng cây giảm được phần nào chuyện này. Tán cây cao đỡ hạt mưa trước khi chạm đất, rễ của nhiều loại cây ở các độ sâu khác nhau giữ đất chắc hơn, lớp lá rụng phủ kín mặt đất. Nhiều hộ kết hợp thêm băng cỏ giữa hàng, trồng theo đường đồng mức, đào hố giữ nước ở chân dốc. Những biện pháp này được cán bộ khuyến nông giới thiệu trong các lớp canh tác đất dốc, nhưng phần nhiều là kinh nghiệm người dân tự đúc rút.
Với vùng hồ, giữ đất trên vườn còn có ý nghĩa vượt ra ngoài từng hộ. Đất trôi xuống hồ làm đục nước, bồi lắng lòng hồ, ảnh hưởng tới nghề cá và cảnh quan mà du lịch đang dựa vào. Vì thế, cách làm vườn trên sườn đồi thực ra là chuyện chung của cả cộng đồng ven hồ.
Chuyển đổi cây trồng: chạy theo giá hay tính đường dài
Những năm gần đây, nhiều vườn quanh Tà Đùng trồng thêm sầu riêng, có nơi chặt bớt cà phê để trồng. Động lực rõ nhất là kỳ vọng giá trị cao sau khi sầu riêng được xuất khẩu chính ngạch. Tuy vậy, chuyển đổi nhanh, đồng loạt trên diện rộng tiềm ẩn rủi ro: khi nhiều vùng cùng trồng, cung có thể tăng mạnh trong vài năm tới, trong khi yêu cầu về chất lượng và giấy tờ ngày càng chặt.
Người làm vườn có kinh nghiệm thường chuyển đổi từng phần chứ không chặt bỏ toàn bộ. Họ giữ lại cà phê ở những chỗ phù hợp, trồng sầu riêng ở chỗ đất tốt, gần nguồn nước, và vẫn duy trì cây ngắn ngày để có thu nhập trong thời gian chờ. Cách làm này chậm hơn nhưng ít rủi ro mất trắng.
Một điểm ít được nhắc là nước. Sầu riêng cần nhiều nước mùa khô hơn cà phê. Khi nhiều hộ cùng trồng, áp lực lên suối, giếng và hồ trữ tăng, những năm nắng hạn kéo dài dễ dẫn đến thiếu nước cục bộ. Đây là chuyện của cả cộng đồng chứ không riêng từng hộ.
Đa canh và yêu cầu mới của thị trường
Thị trường nông sản ngày càng đòi hỏi truy xuất nguồn gốc. Sầu riêng xuất khẩu cần mã số vùng trồng; cà phê bán cho kênh xuất khẩu sang châu Âu phải chứng minh không trồng trên đất mới phá rừng theo quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu, thời điểm áp dụng quy định này đã được lùi lại và cần theo dõi thông tin mới.
Với vườn đa canh, ghi chép trở nên phức tạp hơn: mỗi cây phun gì, bón gì, khi nào, thu bao nhiêu. Những hộ tham gia hợp tác xã hoặc liên kết với doanh nghiệp thu mua thường được hướng dẫn ghi nhật ký canh tác, và đây là kỹ năng ngày càng quan trọng để bán được giá tốt.
Mặt tích cực là vườn đa canh, nhiều tầng cây, ít hoá chất có lợi thế trong câu chuyện nông nghiệp bền vững, gần với mô hình nông lâm kết hợp. Một số hộ quanh hồ đã kết hợp vườn với đón khách tham quan, bán nông sản trực tiếp. Tuy vậy, điều này chỉ bền khi chất lượng sản phẩm thật sự tốt và người làm vườn giữ đúng cam kết với người mua.
Người mới làm vườn ở Tà Đùng nên lưu ý gì
Với người mới lên Tà Đùng muốn làm vườn, hoặc người đang giữ vườn mua lại của hộ dân, vài nguyên tắc rút ra từ kinh nghiệm của cư dân lâu năm:
- Đi hỏi hàng xóm trước khi trồng: đất từng chỗ, hướng gió, nguồn nước, những cây đã thất bại ở đây.
- Đừng trồng dày theo cảm tính; hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có kinh nghiệm về khoảng cách giữa cây cao và cây thấp.
- Tính nguồn nước cho cả mùa khô trước khi trồng thêm cây cần nhiều nước như sầu riêng.
- Giữ cây ngắn ngày để có thu nhập trong những năm chờ cây lâu năm.
- Ghi chép phân bón, thuốc, ngày phun, ngày thu ngay từ đầu, kể cả khi vườn còn nhỏ.
- Thuê người địa phương làm vườn và trả công đúng hẹn; đó cũng là cách gắn bó với cộng đồng.
- Không lấn đất rừng, không chặt cây rừng để mở vườn, vì vừa vi phạm vừa làm khó việc bán nông sản.
Vườn đa canh là kết quả của nhiều thế hệ nông dân học cách sống chung với đất dốc, giá cả bấp bênh và thời tiết khó đoán. Người mới đến hiểu được logic đó sẽ làm vườn đỡ vấp hơn, và dễ trò chuyện với láng giềng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sầu riêng xen cà phê có tốt không?
Trồng xen có thể tận dụng đất và chia rủi ro, nhưng khi sầu riêng lớn, tán cây che bóng và rễ tranh nước với cà phê. Cần tính khoảng cách, số cây và nguồn nước từ đầu; nhiều hộ chấp nhận cà phê giảm dần khi sầu riêng cho thu ổn định.
Vì sao hồ tiêu ở Tây Nguyên hay trồng trên trụ sống?
Trụ sống như keo dậu hay muồng vừa làm chỗ cho tiêu leo, vừa che bóng một phần, chi phí thấp hơn trụ bê tông. Tuy vậy, trụ sống cần được tỉa thường xuyên để không tranh sáng, tranh dinh dưỡng với cây tiêu.
Vườn đa canh có cần nhiều nhân công hơn không?
Có, vì mỗi loại cây có lịch chăm sóc riêng. Bù lại, công việc rải đều hơn trong năm thay vì dồn vào một mùa. Hộ ít người thường phải thuê thêm nhân công vào các đợt cao điểm như hái cà phê hoặc thu sầu riêng.
Có nên chặt hết cà phê để trồng sầu riêng không?
Không nên quyết định vội. Sầu riêng cần vốn lớn, nhiều nước và nhiều năm mới cho thu. Chuyển đổi từng phần, giữ lại cà phê ở chỗ phù hợp và duy trì cây ngắn ngày là cách nhiều hộ có kinh nghiệm lựa chọn để giảm rủi ro.
Mã số vùng trồng là gì và hộ dân có cần không?
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất đáp ứng yêu cầu kiểm dịch, thường cần cho nông sản xuất khẩu như sầu riêng. Hộ nhỏ lẻ thường tham gia qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp thu mua; nên hỏi cơ quan chuyên môn nông nghiệp ở địa phương.
Vườn đa canh có phải là nông nghiệp hữu cơ không?
Không hẳn. Đa canh chỉ nói về việc trồng nhiều loại cây cùng nhau, còn hữu cơ là cách canh tác không dùng phân bón, thuốc hoá học tổng hợp và cần được chứng nhận. Một vườn đa canh vẫn có thể dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật.