Người chưa có vườn ở Tà Đùng thường kiếm sống bằng làm công nông nghiệp: hái cà phê mùa cuối năm, làm cỏ, bón phân, tưới nước mùa khô, thu tiêu, thu sầu riêng; ngoài ra là phụ hồ, làm thợ khi có công trình, phục vụ ở quán ăn và cơ sở lưu trú. Công được tính theo ngày, theo kí quả, theo công trình hoặc theo khoán việc, tuỳ loại việc và thoả thuận.
Bên cạnh làm thuê, hình thức đổi công giữa các hộ có vườn vẫn còn phổ biến: hôm nay cả nhóm làm cho nhà này, mai làm cho nhà khác, không trả tiền mà trả bằng công. Đây là cách cộng đồng nông thôn vùng cao xoay xở khi thiếu người, đồng thời giữ quan hệ xóm giềng.
Bài viết dành cho người đang làm hoặc định làm công ở Tà Đùng, cho chủ vườn cần thuê người, và cho ai muốn hiểu vì sao mùa hái lại là mùa khan người nhất.
Ai làm công ở Tà Đùng
Lực lượng làm công gồm nhiều nhóm. Thứ nhất là người địa phương ít đất hoặc không có đất: người trẻ mới lập gia đình chưa có vườn, hộ đã bán bớt đất, hộ có đất nhưng vườn còn non chưa có thu. Thứ hai là người từ nơi khác đến theo mùa, nhất là mùa hái cà phê, có người đi cả nhóm họ hàng từ các tỉnh miền núi phía Bắc, miền Trung hay các xã lân cận.
Thứ ba là chính các chủ vườn nhỏ, những lúc vườn nhà rảnh việc thì đi làm thêm cho vườn lớn hơn. Ranh giới giữa chủ và người làm công vì vậy không cứng: người hôm nay đi hái thuê có thể là chủ một vườn nhỏ, chỉ là vườn nhà mình chín muộn hơn vài tuần.
Phụ nữ chiếm tỷ lệ đáng kể trong lao động hái cà phê, làm cỏ. Trẻ em trong gia đình nông dân thường phụ việc nhẹ trong mùa vụ; điều cần lưu ý là việc này không được ảnh hưởng tới giờ học và sức khoẻ của các em, và pháp luật lao động có quy định riêng về sử dụng lao động chưa thành niên.
Các loại việc thường gặp theo mùa
Bảng dưới liệt kê các loại việc phổ biến, mùa cao điểm và cách tính công thường gặp. Cách tính công là mô tả chung; mức công cụ thể do hai bên thoả thuận và thay đổi theo năm nên bài viết không nêu.
| Loại việc | Mùa cao điểm | Cách tính công thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hái cà phê | Khoảng tháng 10 – 12 | Theo kí quả tươi hoặc theo ngày | Vườn dốc, xa đường thì công cao hơn |
| Tưới nước | Khoảng tháng 1 – 4 | Theo ngày, theo đêm hoặc theo lượt | Có khi phải trực đêm canh máy bơm |
| Làm cỏ, bón phân | Đầu và giữa mùa mưa | Theo ngày hoặc khoán theo diện tích | Hỏi rõ ai mua phân, ai mang dụng cụ |
| Thu hồ tiêu | Đầu năm | Theo ngày hoặc theo kí | Leo thang cao, cần cẩn thận |
| Thu sầu riêng | Giữa và cuối mùa mưa | Theo ngày hoặc theo chuyến | Cần người có kinh nghiệm cắt đúng độ |
| Phụ hồ, thợ xây | Mùa khô | Theo ngày hoặc khoán công trình | An toàn khi làm trên cao |
| Phục vụ quán, lưu trú | Cuối tuần, lễ, mùa khô | Theo ngày, theo tháng | Giờ giấc không cố định |
Nhìn bảng có thể thấy việc làm công rải khá đều trong năm, nhưng không liên tục ở một chỗ. Người làm công giỏi thường xoay vòng giữa nhiều loại việc, nhiều chủ, và giữ quan hệ tốt để được gọi lại mùa sau.
Đổi công: kinh tế của sự tương trợ
Đổi công là tập quán lâu đời ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam và đặc biệt phổ biến ở vùng cao. Vài hộ có vườn gần nhau lập nhóm, cùng làm lần lượt cho từng nhà trong những việc cần nhiều người cùng lúc như hái cà phê, trồng mới, làm nhà. Không ai trả tiền ai; mỗi ngày công được trả lại bằng một ngày công.
Lợi ích của đổi công vượt ra ngoài tiền bạc. Hộ không có tiền mặt vẫn có người làm vào lúc cần. Làm cùng nhau vui hơn làm một mình, công việc nhanh hơn, và mối quan hệ hàng xóm được củng cố. Bữa cơm chung sau buổi đổi công, do nhà được làm đãi, là một nét sinh hoạt cộng đồng mà nhiều người lớn tuổi còn nhớ.
Tuy vậy, đổi công đang ít dần ở những nơi kinh tế tiền mặt phát triển. Khi giá công thuê tăng, nhiều hộ thích đi làm thuê lấy tiền hơn là đổi công. Khi vườn các hộ chín cùng lúc, đổi công cũng khó sắp xếp. Ở Tà Đùng, đổi công vẫn còn trong các nhóm họ hàng, đồng hương và trong các thôn đồng bào.
Những điều người làm công nên thoả thuận trước
Cách tính công và giờ làm. Tính theo ngày thì mấy giờ bắt đầu, mấy giờ nghỉ; tính theo kí thì cân ở đâu, ai cân, trừ bì thế nào. Thoả thuận rõ giúp tránh cãi nhau cuối ngày.
Ăn uống và chỗ ở. Chủ vườn có lo bữa trưa, nước uống không; người từ xa đến có được ở lán, ở nhà chủ không, điện nước ra sao. Đây là điều người đi làm theo nhóm rất quan tâm.
Ngày trả tiền. Trả cuối ngày, cuối tuần hay cuối mùa. Những vụ tranh chấp thường xảy ra khi trả cuối mùa mà chủ vườn bán hàng chậm hoặc gặp khó khăn tài chính.
Dụng cụ và an toàn. Ai mang bạt, bao, thang, kéo, ủng, găng tay. Việc phun thuốc bảo vệ thực vật cần đồ bảo hộ đầy đủ; người làm công có quyền từ chối khi không được trang bị.
Khi mưa, khi ốm. Ngày mưa không làm được có tính công không, khi ốm đau, tai nạn thì ai chịu chi phí. Những điều này ít khi được nói trước nhưng lại hay gây mâu thuẫn.
Giấy tờ: hợp đồng, tạm trú và bảo hiểm
Theo Bộ luật Lao động năm 2019, quan hệ lao động về nguyên tắc phải có hợp đồng lao động; với một số công việc tạm thời dưới một tháng, hợp đồng có thể giao kết bằng lời nói theo quy định. Thực tế, hầu hết việc làm công nông nghiệp ở vùng cao là thoả thuận miệng. Điều này nhanh gọn nhưng thiệt cho người lao động khi có tranh chấp. Với việc kéo dài cả mùa hoặc làm cho doanh nghiệp, cơ sở lưu trú, nên có hợp đồng viết hoặc ít nhất là giấy ghi nhận thoả thuận.
Người từ nơi khác đến ở lại làm việc cần đăng ký tạm trú hoặc thông báo lưu trú theo Luật Cư trú. Chủ nhà cho người làm công ở lại cũng có trách nhiệm liên quan. Việc này hiện có thể làm trực tuyến hoặc tại công an xã; nên hỏi công an xã Tà Đùng để được hướng dẫn.
Về bảo hiểm, phần lớn lao động làm công nông nghiệp không có bảo hiểm xã hội bắt buộc. Họ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế theo hộ gia đình, và một số đối tượng như người dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn có thể được hỗ trợ bảo hiểm y tế theo chính sách hiện hành. Tai nạn khi làm vườn dốc, leo cây, phun thuốc không hiếm, nên có bảo hiểm y tế là điều tối thiểu.
Vì sao mùa hái luôn thiếu người
Cà phê vối quanh hồ chín gần như cùng lúc trên diện rộng, mà quả chín để lâu trên cây sẽ rụng, khô, hoặc bị chim, sóc ăn. Mỗi chủ vườn đều muốn hái nhanh nhất có thể, nên nhu cầu nhân công dồn vào vài tuần. Trong khi đó, lực lượng lao động trẻ trong vùng giảm dần vì nhiều người đi làm ở khu công nghiệp, thành phố.
Hệ quả là giá công mùa hái tăng, chủ vườn phải đi tìm người từ xa, có nơi phải trả thêm tiền đi lại, lo ăn ở. Một số hộ chuyển sang hái tuốt cả cành một lần để đỡ công, chấp nhận chất lượng hạt kém hơn; ngược lại, hộ bán cho kênh cà phê chất lượng cao thì phải hái chọn quả chín, cần nhiều công hơn.
Về lâu dài, thiếu nhân công là một lý do khiến nhiều hộ cân nhắc cơ cấu cây trồng, trồng xen nhiều loại cây có thời điểm thu khác nhau để rải công việc, hoặc dùng máy móc ở những khâu có thể cơ giới hoá. Trên đất dốc, cơ giới hoá khó hơn vùng bằng, nên lao động thủ công vẫn sẽ quan trọng trong nhiều năm nữa.
Từ làm công đến có vườn: con đường của nhiều gia đình
Nhiều gia đình đang có vườn ở Tà Đùng hôm nay từng bắt đầu bằng làm công. Họ đi hái thuê, làm cỏ thuê, dành dụm từng mùa, rồi mua một mảnh đất nhỏ, trồng cây ngắn ngày trước, cà phê sau, rồi dần mở rộng. Con đường này đòi hỏi nhiều năm và không phải ai cũng đi được, nhất là khi giá đất quanh hồ tăng lên theo du lịch.
Với người trẻ hôm nay, con đường có thể khác: học một nghề như thợ điện nước, thợ máy, đầu bếp, lái thuyền có chứng chỉ, làm hướng dẫn viên địa phương, rồi kết hợp với làm vườn nhỏ. Các lớp đào tạo nghề ngắn hạn cho lao động nông thôn, nếu có trên địa bàn, là cơ hội nên tận dụng.
Với người làm thiện nguyện hoặc doanh nghiệp, hỗ trợ học nghề, hỗ trợ đồ bảo hộ lao động, khám sức khoẻ cho lao động mùa vụ là những việc ít được nghĩ tới nhưng có tác động thật tới đời sống người làm công.
Chủ vườn thuê người: giữ chân người làm cho mùa sau
Ở phía ngược lại, chủ vườn quanh hồ cũng có bài toán riêng. Mùa hái ngắn, người làm khan, nên vườn nào trả công đúng hẹn, cân sòng phẳng, lo bữa trưa tử tế và có chỗ nghỉ sạch sẽ thì năm sau người ta tự tìm về, còn vườn nào hay khất tiền, cân thiếu thì phải đi tìm người mới mỗi mùa. Trong một cộng đồng nhỏ, tiếng lành tiếng dữ lan đi rất nhanh qua những nhóm hái quen nhau.
Nhiều chủ vườn giữ một nhóm người làm quen qua nhiều năm: báo trước lịch hái, ứng trước một phần tiền đi đường cho người ở xa, cho ở lán có điện nước, chia việc theo sức để người lớn tuổi không phải leo dốc nặng. Một số hộ sắp xếp để người làm công có việc nối tiếp, hết hái cà phê thì sang tưới, sang làm cỏ, nhờ vậy người làm có thu nhập đều hơn và chủ vườn không phải tìm người lạ.
Chủ vườn cũng nên nhớ trách nhiệm của mình khi người làm bị tai nạn trong vườn, khi cho người làm ở lại qua đêm, và khi để người làm phun thuốc bảo vệ thực vật. Đối xử tử tế với người làm công không chỉ là chuyện đạo đức; ở vùng thiếu nhân công như Tà Đùng, đó là cách giữ cho vườn nhà có người hái đúng lúc mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hái cà phê ở Tà Đùng có dễ tìm việc không?
Mùa hái cà phê, khoảng tháng 10 đến tháng 12, là lúc thiếu nhân công nhất nên người có sức khoẻ thường dễ tìm việc. Nên đi theo nhóm, có người quen giới thiệu chủ vườn và thoả thuận rõ cách tính công, ăn ở trước khi bắt đầu.
Tiền công hái cà phê được tính thế nào?
Thường tính theo kí quả tươi hái được hoặc theo ngày công. Mức cụ thể thay đổi theo năm, theo độ dốc và độ xa của vườn, theo việc chủ có lo ăn ở hay không. Hai bên nên thoả thuận rõ từ đầu, kể cả cách cân và ngày trả tiền.
Đổi công là gì?
Đổi công là hình thức các hộ giúp nhau làm việc lần lượt, ngày công được trả bằng ngày công thay vì tiền. Hình thức này giúp hộ thiếu tiền mặt vẫn có người làm lúc cao điểm và giữ quan hệ xóm giềng gắn bó.
Người từ nơi khác đến làm mùa vụ có cần đăng ký tạm trú không?
Có. Theo Luật Cư trú, người đến ở tại nơi khác ngoài nơi thường trú cần đăng ký tạm trú hoặc thông báo lưu trú tuỳ thời gian. Có thể làm trực tuyến hoặc tại công an xã; chủ nhà cho ở cũng nên phối hợp.
Làm công nông nghiệp có được đóng bảo hiểm không?
Lao động tự do có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Một số đối tượng ở vùng khó khăn, người dân tộc thiểu số có thể được hỗ trợ bảo hiểm y tế theo chính sách hiện hành; nên hỏi UBND xã hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
Có nên cho trẻ em đi hái cà phê cùng gia đình không?
Trẻ em có thể phụ việc nhẹ trong gia đình, nhưng không nên làm việc nặng, việc nguy hiểm như leo thang, phun thuốc, và không được ảnh hưởng đến giờ học. Pháp luật có quy định riêng về sử dụng lao động chưa thành niên mà chủ vườn cần tuân thủ.