Nghề chở thuyền đưa khách trên hồ Tà Đùng chủ yếu do cư dân ven hồ làm: người quen mặt nước, có thuyền gỗ hoặc thuyền máy, đưa khách ngắm đảo, ra các điểm ven hồ, thường thu theo chuyến hoặc theo giờ; thu nhập dồn vào cuối tuần, ngày lễ và mùa khô. Để nghề bền, người lái cần đủ ba thứ: phương tiện và giấy tờ hợp lệ, kỹ năng an toàn, và cách làm việc tử tế với khách và với mặt hồ.
Bài viết này nhìn nghề từ phía người làm, không phải hướng dẫn khách chọn thuyền. Đây là câu chuyện về một sinh kế mới của vùng hồ: nó đến từ đâu, vận hành ra sao, đòi hỏi gì, và cộng đồng có thể làm gì để nghề không chỉ là kiếm tiền nhanh trong vài năm.
Nghề chở thuyền ra đời từ đâu
Trước khi Tà Đùng được nhiều người biết đến, thuyền trên hồ chủ yếu để đánh cá, chở nông sản, chở người qua lại giữa các bờ mà đường bộ phải đi vòng xa. Khi ảnh mặt hồ với những đảo nhỏ lan truyền trên mạng xã hội, khách bắt đầu tìm đến và hỏi thuê thuyền. Những người có sẵn thuyền đánh cá chuyển một phần sang chở khách, rồi dần có người đóng thuyền mới chuyên chở du lịch.
Người làm nghề phần lớn là đàn ông trong các gia đình ven hồ, có người vốn đánh cá, có người là nông dân có vườn gần bến. Nhiều gia đình kết hợp: chồng lái thuyền, vợ bán nước, đồ ăn nhẹ ở bến, con cái phụ đón khách vào ngày nghỉ. Một số chủ chỗ ở ven hồ cũng tự có thuyền để phục vụ khách của mình.
Đặc điểm của nghề là phụ thuộc rất lớn vào khách. Những tuần mưa dầm, ngày thường giữa tuần, bến có thể vắng hẳn; ngược lại, dịp lễ Tết, cuối tuần trời đẹp, người lái có thể chạy liên tục từ sáng sớm đến chiều. Vì thế, rất ít người sống được hoàn toàn bằng nghề chở thuyền, mà thường vẫn giữ vườn.
Một ngày làm nghề trông như thế nào
Buổi sớm. Khách săn mây, ngắm bình minh thường muốn ra hồ từ rất sớm. Người lái phải dậy trước, kiểm tra máy, nhiên liệu, áo phao, lau thuyền, rồi đón khách ở bến hoặc ở chỗ nghỉ ven hồ.
Giữa ngày. Khách chơi ban ngày đi các chuyến ngắm đảo, ra điểm chụp ảnh, có khi ghé ăn trưa ở quán ven hồ. Nắng gắt giữa trưa mùa khô làm người lái và khách đều mệt; mái che và nước uống trên thuyền là chuyện cần thiết.
Buổi chiều. Gió chiều thường mạnh hơn, mặt hồ có sóng ở vùng rộng. Người lái kinh nghiệm biết lúc nào nên rút ngắn tuyến, lúc nào không chạy ra vùng trống, dù khách muốn đi tiếp.
Ngoài giờ chạy. Sửa máy, vá thuyền, dọn rác khách để lại, liên lạc khách đặt trước qua điện thoại hay mạng xã hội, và quay về vườn vào những ngày vắng. Nghề chở thuyền vì vậy tốn công hơn vẻ ngoài của những chuyến đi vài chục phút.
Giấy tờ và phương tiện: điều nhiều người làm nghề còn lúng túng
Chở khách trên hồ là hoạt động giao thông đường thủy nội địa. Theo Luật Giao thông đường thủy nội địa và các văn bản hướng dẫn, phương tiện chở khách phải đăng ký, đăng kiểm theo loại và sức chở; người điều khiển phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp; bến đón trả khách cần được cấp phép hoạt động. Ngoài ra, khi đã phục vụ khách du lịch theo hình thức kinh doanh, người làm nghề cần đăng ký kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ thuế.
Thực tế ở nhiều vùng hồ mới phát triển du lịch, không ít thuyền đi trước, giấy tờ theo sau. Thuyền đánh cá cải tạo thêm ghế để chở khách, người lái giỏi nghề nhưng chưa có chứng chỉ, bến tự phát ở bờ đất. Đây là rủi ro lớn: khi xảy ra sự cố, người lái và gia đình phải chịu trách nhiệm nặng nề, và cả nghề của vùng bị ảnh hưởng.
Lời khuyên cho người làm nghề là hỏi UBND xã Tà Đùng và cơ quan quản lý giao thông, du lịch của tỉnh Lâm Đồng về thủ tục hiện hành, vì sau sắp xếp hành chính năm 2025, nơi tiếp nhận một số hồ sơ có thể đã thay đổi. Học lớp chứng chỉ lái phương tiện và đăng kiểm thuyền là khoản đầu tư giữ được nghề lâu dài.
Những thứ một chiếc thuyền chở khách cần có
Không kể giấy tờ, một chiếc thuyền chở khách an toàn trên hồ cần những thứ cơ bản sau. Đây là danh mục chung, người làm nghề cần đối chiếu với yêu cầu của cơ quan đăng kiểm.
- Áo phao đủ cho mọi người trên thuyền, kể cả cỡ cho trẻ em, và yêu cầu khách mặc trước khi rời bến.
- Phao tròn cứu sinh và dây ném để xử lý khi có người rơi xuống nước.
- Mái che nắng mưa chắc chắn, không cản tầm nhìn của người lái.
- Máy được bảo dưỡng định kỳ, nhiên liệu đủ cho cả chuyến và dự phòng, mái chèo dự phòng khi máy hỏng.
- Đèn và còi nếu có chạy lúc sáng sớm, chiều tối, sương mù.
- Túi đựng rác trên thuyền để khách không vứt xuống hồ.
- Điện thoại có pin, số liên lạc của người nhà và chính quyền địa phương khi cần trợ giúp.
Quan trọng hơn mọi thiết bị là quy tắc không chở quá số người cho phép, không chạy khi trời giông, không cho khách đứng hoặc ngồi lên mạn thuyền để chụp ảnh khi thuyền đang chạy. Giữ những quy tắc này đôi khi làm mất lòng khách, nhưng là cách giữ an toàn cho cả hai bên.
Giá cả, cạnh tranh và chuyện giữ khách lâu dài
Giá chở thuyền ở hồ Tà Đùng do người làm nghề tự đặt, khác nhau theo tuyến, theo loại thuyền, theo ngày thường hay ngày lễ. Bài viết không nêu giá cụ thể vì giá thay đổi thường xuyên. Điều đáng bàn là cách giá được tạo ra: nhiên liệu, khấu hao thuyền, công người lái, phí bến nếu có, và thời gian chờ khách. Người lái hiểu rõ chi phí của mình mới tránh được cảnh hạ giá lẫn nhau rồi cùng thiệt.
Cạnh tranh giữa các thuyền có thể dẫn tới những chuyện không hay: chèo kéo khách ở bến, nói xấu nhau, chạy nhanh vượt ẩu để được nhiều chuyến. Ở một số hồ du lịch trong nước, người làm nghề đã lập tổ thuyền, đặt quy ước về giá công khai, xếp lượt đón khách, cùng giữ bến sạch. Mô hình này giúp khách yên tâm và người làm nghề đỡ căng thẳng.
Giữ khách lâu dài đến từ những thứ đơn giản: đúng giờ, nói đúng tuyến đã hẹn, kể cho khách nghe về vùng hồ một cách chân thật, không thu thêm tiền bất ngờ giữa chuyến. Một chuyến đi khách hài lòng thường đem lại lời giới thiệu cho nhiều chuyến sau, nhất là khi khách chia sẻ trong các nhóm cộng đồng yêu Tà Đùng.
Học nghề và truyền nghề cho người trẻ
Phần lớn người lái thuyền ở hồ Tà Đùng học nghề bằng cách theo người đi trước: ngồi cạnh lái vài mùa, quen luồng nước, quen chỗ gốc cây chìm, chỗ gió quẩn, rồi mới tự cầm lái. Cách học này cho kinh nghiệm thực tế rất tốt, nhưng thiếu phần kiến thức bài bản về quy tắc giao thông thủy, sơ cứu đuối nước, xử lý khi máy hỏng giữa hồ.
Người trẻ trong vùng ngày càng quan tâm tới nghề vì đây là việc gần nhà, có thu nhập khá vào mùa khách. Đây là cơ hội để nghề trở nên chuyên nghiệp hơn: học lớp chứng chỉ điều khiển phương tiện, học sơ cấp cứu, học thêm cách giới thiệu về vùng hồ, về cây trồng, về đồng bào bản địa cho khách. Người lái biết kể chuyện có thể biến một chuyến đi ba mươi phút thành một trải nghiệm khách nhớ lâu.
Các tổ chức đoàn thể, chính quyền xã và đơn vị du lịch nếu phối hợp tổ chức lớp học ngắn ngay tại địa phương sẽ giúp người làm nghề không phải đi xa, không bỏ việc nhiều ngày. Đây cũng là một hướng thiện nguyện thiết thực cho người muốn đồng hành lâu dài với cộng đồng ven hồ.
Khi có sự cố: trách nhiệm và cách ứng phó
Không ai muốn nghĩ tới tai nạn, nhưng người làm nghề cần chuẩn bị. Những sự cố thường gặp trên hồ chứa là máy hỏng giữa vùng nước rộng, thuyền va gốc cây chìm, có người rơi xuống nước khi lên xuống thuyền hoặc khi đứng chụp ảnh, khách bị say nắng, say sóng. Nguy hiểm nhất là đuối nước, vì hồ sâu ngay sát bờ và nước lạnh làm người rơi xuống nhanh kiệt sức.
Cách ứng phó cơ bản là giữ bình tĩnh, ném phao hoặc dây cho người dưới nước thay vì nhảy xuống khi không được huấn luyện cứu đuối, đưa thuyền về bờ gần nhất, gọi cấp cứu 115 và báo chính quyền địa phương. Người lái nên biết trước những điểm có thể cập bờ an toàn trên tuyến mình chạy.
Về trách nhiệm, khi xảy ra sự cố, người lái và chủ phương tiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, thậm chí hình sự nếu vi phạm quy định như chở quá số người, không có áo phao, không có giấy tờ. Bảo hiểm cho hành khách và trách nhiệm dân sự là thứ nên tìm hiểu, hỏi cơ quan có thẩm quyền về loại bảo hiểm bắt buộc theo quy định hiện hành.
Người lái thuyền cũng là người giữ hồ
Người chở thuyền là cư dân gặp khách nhiều nhất trên mặt hồ, nên cũng là người có thể ảnh hưởng nhiều nhất tới cách khách cư xử. Nhắc khách không vứt rác, không thả túi nilon, không làm ồn gần nhà dân ven hồ, không lên đảo nơi có quy định cấm, là những việc chỉ người lái làm được trực tiếp.
Một số người làm nghề tự vớt rác trôi nổi khi đi qua, mang về bỏ đúng chỗ. Việc nhỏ ấy giữ cho mặt hồ đẹp, mà mặt hồ đẹp chính là thứ đem khách tới. Nếu các tổ thuyền, chính quyền xã và cộng đồng cùng làm, có thể tổ chức những đợt dọn hồ định kỳ, với sự tham gia của khách và người yêu Tà Đùng.
Nghề chở thuyền còn trẻ, cách nó trưởng thành trong vài năm tới sẽ quyết định nó có bền hay không: một nghề có tổ chức, an toàn, giữ hồ, hay một hoạt động tự phát chạy theo khách. Câu trả lời nằm ở chính người làm nghề và cộng đồng xung quanh họ.
Câu hỏi thường gặp
Người dân ven hồ có cần giấy phép để chở khách không?
Có. Chở khách là hoạt động giao thông đường thủy nội địa và kinh doanh dịch vụ, nên phương tiện cần đăng ký, đăng kiểm, người lái cần bằng hoặc chứng chỉ phù hợp, bến cần được cấp phép. Nên hỏi UBND xã Tà Đùng và cơ quan chuyên môn của tỉnh về thủ tục hiện hành.
Thu nhập từ nghề chở thuyền có ổn định không?
Không ổn định, vì phụ thuộc vào lượng khách, thời tiết và mùa. Cuối tuần, lễ Tết, mùa khô có thể chạy nhiều chuyến, nhưng ngày thường và mùa mưa có thể vắng khách. Vì vậy phần lớn người làm nghề vẫn giữ vườn hoặc nghề khác.
Vì sao người lái nên yêu cầu khách mặc áo phao từ bến?
Hồ thủy điện sâu ngay sát bờ, nước lạnh, có gốc cây chìm và gió chiều nổi sóng bất ngờ. Khi sự cố xảy ra, không có thời gian để mặc áo phao. Mặc từ bến là quy tắc an toàn cơ bản và cũng thể hiện sự chuyên nghiệp của người lái.
Tổ thuyền là gì và có ích gì cho người làm nghề?
Tổ thuyền là nhóm người làm nghề tự liên kết, đặt quy ước chung về giá công khai, lượt đón khách, an toàn và vệ sinh bến. Mô hình này giảm cạnh tranh không lành mạnh, tạo niềm tin cho khách và giúp làm việc với chính quyền thuận lợi hơn.
Có nên chở khách vào mùa mưa không?
Có thể chạy vào những ngày trời ổn định, nhưng phải theo dõi thời tiết, thông báo xả lũ và tình trạng mặt hồ. Khi trời chuyển giông, gió mạnh hoặc nước về nhanh, người lái nên từ chối chuyến dù khách muốn đi.
Khách có thể làm gì để ủng hộ người lái thuyền địa phương?
Đi thuyền của cư dân ven hồ, thoả thuận rõ tuyến và giá trước, đúng giờ hẹn, mặc áo phao, mang rác về bờ và giới thiệu người lái tử tế cho bạn bè. Những việc nhỏ này giúp nghề phát triển theo hướng bền vững hơn.