Hộ dân quanh hồ Tà Đùng góp lại thành tổ hợp tác hoặc hợp tác xã chủ yếu để làm những việc một hộ nhỏ làm không nổi: mua phân bón, vật tư với giá sỉ, bán nông sản với số lượng đủ lớn cho thương lái hoặc doanh nghiệp, đăng ký mã số vùng trồng, làm hồ sơ truy xuất nguồn gốc và học kỹ thuật cùng nhau. Hình thức này không mới, nhưng trở nên cần hơn khi người mua, nhất là kênh xuất khẩu, đòi hỏi giấy tờ mà từng hộ lẻ khó tự làm.
Trên địa bàn xã Tà Đùng (trước tháng 7/2025 là hai xã Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong), số hợp tác xã có đăng ký còn ít; phần lớn liên kết vẫn ở dạng tổ hợp tác, nhóm hộ cùng thôn hoặc nhóm hộ bán chung cho một điểm thu mua. Bài viết giải thích các hình thức liên kết, việc chúng làm được và không làm được, và kinh nghiệm chung về chuyện vì sao có nơi bền, có nơi chỉ tồn tại trên giấy.
Vì sao hộ nhỏ cần liên kết
Phần lớn vườn quanh hồ có diện tích nhỏ, nằm rải trên sườn đồi, mỗi hộ thu vài tấn cà phê nhân hoặc vài chục cây sầu riêng mỗi vụ. Với khối lượng ấy, hộ dân gần như không có tiếng nói khi bán: thương lái đến tận vườn, cân và trả giá theo mặt bằng chung, trừ hao hụt theo cách của người mua. Hộ ở xa đường lớn còn chịu thêm chi phí chở hàng ra điểm thu mua.
Ở chiều mua vào cũng vậy. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới, cây giống mua lẻ ở đại lý thường đắt hơn mua số lượng lớn, và nhiều hộ phải mua chịu đến mùa thu hoạch mới trả, kèm lãi hoặc kèm điều kiện bán hàng cho chính đại lý đó. Vòng mua chịu, bán non này khiến nhiều hộ khó thoát nợ dù năm nào cũng làm.
Liên kết giúp gom khối lượng lại. Mười hộ cùng mua phân một lần, cùng bán cà phê một chuyến, có thể đàm phán được điều kiện tốt hơn, đặc biệt là sự minh bạch về cân, về độ ẩm, về tiêu chuẩn chất lượng. Khi người mua cần hàng có hồ sơ, như cà phê có tọa độ vườn hay sầu riêng có mã số vùng trồng, một nhóm có người phụ trách giấy tờ làm việc ấy dễ hơn rất nhiều so với từng hộ tự lo.
Ba hình thức liên kết phổ biến và khác nhau ở đâu
Ở vùng nông thôn hiện nay, hộ dân thường gặp ba hình thức: nhóm hộ tự phát, tổ hợp tác và hợp tác xã. Bảng dưới so sánh theo cơ sở pháp lý và mức độ ràng buộc, dựa trên quy định chung của pháp luật; chi tiết thủ tục cần hỏi cơ quan có thẩm quyền.
| Tiêu chí | Nhóm hộ tự phát | Tổ hợp tác | Hợp tác xã |
|---|---|---|---|
| Cơ sở pháp lý | Thoả thuận miệng, quen biết | Hợp đồng hợp tác theo Bộ luật Dân sự, Nghị định 77/2019/NĐ-CP | Luật Hợp tác xã năm 2023, hiệu lực từ 1/7/2024 |
| Đăng ký | Không | Có thể thông báo với UBND cấp xã | Đăng ký, có mã số thuế, con dấu |
| Số thành viên tối thiểu | Không quy định | Từ 2 thành viên | Từ 5 thành viên |
| Tư cách pháp nhân | Không | Không | Có |
| Ký hợp đồng lớn, vay vốn | Rất khó | Hạn chế | Thuận lợi hơn |
| Nghĩa vụ sổ sách, thuế | Không | Đơn giản | Kế toán, báo cáo, thuế theo quy định |
| Phù hợp khi | Mới bắt đầu làm chung | Nhóm vài chục hộ, việc chung cụ thể | Có sản phẩm, có người mua ổn định |
Không có hình thức nào tốt hơn tuyệt đối. Nhiều nơi đi theo thứ tự: bắt đầu bằng nhóm hộ cùng mua phân, bán hàng; khi đã tin nhau và có người làm được việc thì lập tổ hợp tác; khi có hợp đồng tiêu thụ ổn định, có nhu cầu vay vốn hay ký với doanh nghiệp xuất khẩu thì mới lên hợp tác xã.
Những việc liên kết làm được cho hộ dân quanh hồ
Mua vật tư chung. Gom đơn phân bón, thuốc, ống tưới, cây giống để mua giá sỉ từ nhà phân phối, tránh mua chịu lãi cao ở đại lý. Việc này đơn giản nhất và thường là lý do đầu tiên để các hộ ngồi lại với nhau.
Bán chung, có hợp đồng. Gom hàng bán cho doanh nghiệp thu mua với hợp đồng ghi rõ tiêu chuẩn, cách cân, cách trừ ẩm, thời điểm trả tiền. Người mua cũng thích làm việc với một đầu mối hơn là với hàng chục hộ lẻ.
Mã số vùng trồng. Sầu riêng tươi xuất khẩu sang Trung Quốc và một số thị trường khác phải đến từ vùng trồng đã được cấp mã. Hồ sơ đăng ký cần nhiều vườn liền kề, có nhật ký canh tác, tuân thủ quy định về thuốc bảo vệ thực vật; một hộ lẻ vài chục cây khó tự đứng ra làm.
Truy xuất nguồn gốc và chống phá rừng. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu đã được lùi thời điểm áp dụng, nhưng nhiều doanh nghiệp cà phê xuất khẩu đã thu thập tọa độ vườn và hồ sơ đất. Một tổ có người biết dùng điện thoại định vị, giữ sổ ghi chép sẽ giúp cả nhóm không bị loại khỏi kênh bán.
Học kỹ thuật cùng nhau. Tập huấn về bón phân cân đối, tưới tiết kiệm, cắt cành, phòng bệnh trên sầu riêng thường được tổ chức theo nhóm. Có tổ, cán bộ khuyến nông hay doanh nghiệp vật tư dễ đến tập huấn hơn.
Tiếp cận chương trình hỗ trợ. Nhiều chính sách hỗ trợ kinh tế tập thể, chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP), hỗ trợ vùng đồng bào dân tộc thiểu số ưu tiên đối tượng là tổ hợp tác, hợp tác xã. Hộ lẻ thường khó tiếp cận các nguồn này.
Vì sao nhiều hợp tác xã chỉ tồn tại trên giấy
Kinh nghiệm ở nhiều vùng Tây Nguyên cho thấy lập hợp tác xã không khó bằng giữ cho nó chạy. Một lý do thường gặp là lập vì phong trào hoặc vì muốn nhận hỗ trợ, chứ không phải vì thành viên có nhu cầu làm chung thật. Khi nguồn hỗ trợ hết, không còn hoạt động gì ngoài con dấu.
Lý do thứ hai là bẻ kèo. Hợp tác xã ký hợp đồng bán cà phê với giá thoả thuận, đến lúc thu hoạch giá ngoài chợ cao hơn, một số thành viên bán cho thương lái để lấy chênh lệch, hợp tác xã không đủ hàng giao và mất uy tín với doanh nghiệp. Ngược lại, khi giá xuống, thành viên muốn đẩy hết hàng cho hợp tác xã. Không có kỷ luật hợp đồng thì liên kết khó bền.
Lý do thứ ba là người điều hành. Hợp tác xã cần người biết sổ sách, biết đàm phán, biết làm hồ sơ, và quan trọng nhất là được thành viên tin. Ở vùng xa như Tà Đùng, người trẻ có năng lực thường đi làm nơi khác; người ở lại bận vườn nhà. Một số nơi khắc phục bằng cách thuê kế toán dùng chung, hoặc được doanh nghiệp liên kết cử người hỗ trợ.
Lý do cuối cùng là minh bạch. Khi tiền mua phân chung, tiền bán hàng chung đi qua một người mà không công khai sổ sách, chỉ cần một lần nghi ngờ là các hộ rút ra. Các tổ bền thường có lệ đọc sổ thu chi ở mỗi buổi họp, ghi rõ mỗi hộ góp gì, nhận gì.
Một nhóm hộ muốn bắt đầu làm chung nên đi từng bước thế nào
Không cần lập ngay hợp tác xã. Các bước dưới là lộ trình chung mà nhiều nhóm hộ ở vùng cao đã đi, có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh từng thôn:
- Bắt đầu từ một việc cụ thể mà mọi hộ đều cần, ví dụ cùng mua phân bón cho vụ tới hoặc cùng thuê một xe chở cà phê ra điểm thu mua.
- Chọn người phụ trách được tin, giữ một cuốn sổ ghi rõ mỗi hộ góp bao nhiêu, nhận bao nhiêu; đọc sổ công khai sau mỗi lần làm chung.
- Sau một hai vụ suôn sẻ, viết thoả thuận hợp tác thành văn bản, có chữ ký các hộ: mục đích, quyền, nghĩa vụ, cách chia lợi ích, cách xử lý khi có hộ muốn rút.
- Hỏi UBND xã Tà Đùng và cán bộ phụ trách nông nghiệp về việc thông báo thành lập tổ hợp tác, các chương trình tập huấn và hỗ trợ đang có.
- Tìm một người mua lâu dài: doanh nghiệp thu mua, nhà rang xay, chuỗi bán lẻ nông sản; thử bán một lô nhỏ trước khi ký hợp đồng cả vụ.
- Khi đủ năm thành viên trở lên, có sản phẩm, có người mua, có người làm được sổ sách thì mới tính đến đăng ký hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã năm 2023.
Cách đi chậm này tốn thời gian, nhưng giúp các hộ thử lòng tin của nhau trước khi ràng buộc pháp lý. Nhiều tổ dừng ở mức tổ hợp tác mà vẫn làm tốt việc chung của mình.
Hộ đồng bào và hộ mới đến: liên kết để không ai bị bỏ lại
Ở các thôn có đồng bào M'Nông và đồng bào các dân tộc phía Bắc sinh sống, liên kết có ý nghĩa thêm một tầng. Nhiều hộ đồng bào có vườn nhỏ, ít vốn, ít kinh nghiệm thương lượng với thương lái, dễ rơi vào cảnh bán non hoặc bán ép giá. Khi được tham gia một tổ có hàng xóm cùng làm, có người hướng dẫn ghi sổ, họ có cơ hội bán đúng giá thị trường và tiếp cận tập huấn kỹ thuật.
Ngược lại, các hộ người Kinh đến lập nghiệp thường quen làm ăn, có mạng lưới buôn bán, nhưng đôi khi thiếu hiểu biết về nếp sống, luật tục của bon làng. Một tổ hợp tác có thành viên từ nhiều nhóm, nếu được tổ chức tôn trọng, là chỗ để hai bên học nhau.
Điều cần tránh là liên kết trở thành công cụ của một vài hộ khá giả để gom đất, gom hàng của hộ yếu với giá thấp. Những tổ làm tốt thường có quy ước ưu tiên hộ khó khăn khi chia đợt tập huấn, cây giống hỗ trợ, và không cho mua bán đất giữa thành viên qua tổ.
Bán cà phê cho kênh chất lượng: khi liên kết đổi được giá
Phần lớn cà phê quanh hồ hiện bán dưới dạng nhân xô hoặc quả khô cho thương lái, giá đi theo mặt bằng chung của thị trường. Một hướng mà nhiều vùng Tây Nguyên đã thử là hái chọn quả chín, phơi trên giàn hoặc sân sạch, sơ chế theo quy trình riêng để bán cho các nhà rang xay cà phê đặc sản hoặc cà phê chất lượng cao, nơi người mua trả thêm cho chất lượng đồng đều và câu chuyện nguồn gốc rõ ràng.
Hướng này gần như không thể làm theo kiểu từng hộ lẻ. Hái chọn cần nhiều công hơn, sơ chế cần giàn phơi, máy xát, kho chứa đạt yêu cầu, và người mua thường chỉ đặt khi lô hàng đủ lớn, ổn định qua nhiều năm. Một tổ hợp tác có thể dùng chung thiết bị, chia lịch phơi, cử người học kỹ thuật rồi về hướng dẫn lại cho các hộ.
Cũng nên nói thẳng rằng kênh chất lượng không phải lối thoát cho mọi hộ. Thị trường cà phê đặc sản nhỏ, yêu cầu khắt khe, có năm người mua chỉ lấy một phần sản lượng. Cách khôn ngoan là thử với một phần vườn, giữ kênh bán quen cho phần còn lại, và chỉ mở rộng khi đã có người mua quay lại mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng có hợp tác xã nông nghiệp không?
Có một số hợp tác xã đăng ký trên địa bàn xã Tà Đùng, nhưng số lượng còn ít; phần lớn liên kết ở dạng tổ hợp tác hoặc nhóm hộ. Danh sách hợp tác xã có mã số thuế có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Thành lập hợp tác xã cần ít nhất bao nhiêu thành viên?
Theo Luật Hợp tác xã năm 2023, hợp tác xã cần ít nhất 5 thành viên chính thức. Tổ hợp tác thì từ 2 thành viên trở lên và hoạt động theo hợp đồng hợp tác. Thủ tục cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh của tỉnh và UBND xã.
Mã số vùng trồng là gì và ai cần?
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất nông sản đáp ứng yêu cầu kiểm dịch, truy xuất của nước nhập khẩu. Sầu riêng tươi xuất sang Trung Quốc phải đến từ vùng trồng đã có mã, nên hộ trồng sầu riêng muốn bán vào kênh này thường phải tham gia một vùng trồng chung.
Tham gia tổ hợp tác có bắt buộc bán hết hàng cho tổ không?
Tuỳ thoả thuận của tổ. Có tổ chỉ mua vật tư chung, có tổ bán chung một phần sản lượng. Điều quan trọng là thoả thuận rõ từ đầu và giữ đúng cam kết, vì bẻ kèo khi giá lên xuống là nguyên nhân hàng đầu làm các tổ tan rã.
Hợp tác xã có được vay vốn ưu đãi không?
Hợp tác xã là pháp nhân nên có thể vay vốn ngân hàng và tiếp cận một số chương trình tín dụng, hỗ trợ kinh tế tập thể theo quy định hiện hành. Điều kiện cụ thể khác nhau theo từng chương trình, cần hỏi ngân hàng và cơ quan nông nghiệp của tỉnh Lâm Đồng.
Người ngoài muốn hỗ trợ hộ dân Tà Đùng bán nông sản nên làm gì?
Cách bền nhất là mua ổn định theo mùa từ một tổ hoặc hợp tác xã có sổ sách rõ ràng, trả giá thoả thuận công bằng, thay vì mua một lần rồi thôi. Có thể hỗ trợ thêm tập huấn ghi sổ, làm hồ sơ truy xuất, nhưng nên bàn trước với chính quyền xã.